پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

نشست علمی «تقابل تمدن فردگرای غربی با تمدن تعهدگرای اسلامی» برگزار شد؛ تبیین پایداری نظام‌های ایمانی در سایه فرهنگ عاشورا نشست علمی پژوهشی با عنوان «تقابل تمدن فردگرای غربی با تمدن تعهدگرای اسلامی» به حضور سرکار خانم دکتر زهره باقریان، استاد حوزه و دانشگاه، توسط مدرسه علمیه المهدی (عج) تهران برگزار شد. محور اصلی این نشست، بررسی جامعه‌شناختی پایداری نظام‌های مبتنی بر ایدئولوژی ایمانی و مقایسه آن با الگوهای غربی بود تا الگویی بومی و اسلامی برای تحلیل‌های اجتماعی ارائه گردد. دکتر باقریان در ابتدای سخنرانی خود با اشاره به ضرورت عبور از نظریات تقلیدی غربی در علوم اجتماعی، بیان کرد که برای فهم پایداری جوامع اسلامی، باید از مفاهیمی چون «امت واحده»، «فرهنگ شهادت» و «تجربه عاشورا» به عنوان چارچوب‌های نظری جایگزین استفاده کرد. وی با نقد «فردگرایی روش‌شناختی» در اندیشه غربی، توضیح داد که در فلسفه سیاسی متفکرانی مانند هابز و جان لاک، و همچنین در جامعه‌شناسی ماکس وبر، «فرد» واحد بنیادین تحلیل است. در این نگاه، جامعه تنها جمع جبری افراد مستقل است و رهبری نیز اغلب بر اساس «اقتدار کاریزماتیک» تعریف می‌شود؛ اقتداری که ذاتاً ناپایدار است و با حذف فیزیکی رهبر، منجر به فروپاشی انسجام اجتماعی و بحران مشروعیت می‌شود. تحلیلگران غربی با تکیه بر این پارادایم، همواره پیش‌بینی می‌کنند که حذف رهبران دینی یا انقلابی، منجر به اختناق و تجزیه کشور خواهد شد. در مقابل، استاد درس با ترسیم تصویر «تمدن کلیت‌گرای متعهد»، مدل جامعه اسلامی را معرفی کرد. در این تمدن، جامعه مجموعه‌ای از افراد پراکنده نیست، بلکه «امت» یک کل معنادار است که هویت افراد در نسبت با این کل و آرمان‌های مشترک شکل می‌گیرد. رهبری در این نظام، صرفاً یک موقعیت اداری یا سیاسی نیست، بلکه امتداد خط امامت و تجسم یک گفتمان الهی است. رابطه امت با رهبر، رابطه‌ای اعتقادی، عاطفی و وجودی است که حول محور «امر مقدس» می‌چرخد. بنابراین، حذف فیزیکی رهبر به معنای پایان مسیر نیست، بلکه مسیری تازه به سوی همان آرمان‌ها گشوده می‌شود. نقطه عطف بحث دکتر باقریان، تبیین نقش محوری «تجربه عاشورا» در پایداری جامعه شیعی بود. ایشان با مثال قیام امام حسین (ع)، نشان دادند که چگونه شهادت می‌تواند کاریزمای فردی را به یک نماد فراتاریخی و اسطوره اجتماعی تبدیل کند. برخلاف منطق غربی که شکست ظاهری و شهادت رهبر را به معنای پایان حرکت می‌داند، تاریخ نشان داده است که نام حسین (ع) و فرهنگ کربلا نه تنها فراموش نشده، بلکه به کانون هویت شیعه و معیار تشخیص حق و باطل تبدیل شده است. شهادت امام حسین (ع) از سطح یک رویداد تاریخی گذر کرده و به یک «حافظه جمعی» زنده تبدیل شده است که از طریق آیین‌ها، سوگواری‌ها و مناسک اجتماعی دائماً بازتولید می‌شود. استاد درس تأکید کردند که مفهوم «مظلومیت» در فرهنگ شیعه، نشانه حقانیت است. مظلومیت امام حسین (ع) و اولیای الهی، الگوی مقاومت در برابر ظلم و منبع مشروعیت برای هر حرکت عدالت‌خواهی بوده است. این فرهنگ باعث می‌شود که شهادت رهبران، به جای ایجاد یأس و پراکندگی، موجب انسجام بیشتر، شفاف شدن خطوط حق و باطل و تقویت حس مسئولیت‌پذیری در جامعه شود. وقتی جامعه‌ای دارای «فرهنگ عاشورا» باشد، فقدان رهبر به معنای پایان کار نیست، بلکه فرصتی برای بازخوانی ارزش‌ها و تجدید پیمان با آرمان‌هاست. در بخش پایانی و پاسخ به پرسش‌های حضار، دکتر باقریان به تفاوت دیدگاه ماکس وبر درباره «اقتدار کاریزماتیک» پرداختند. وی توضیح داد که اگرچه وبر اقتدار ناشی از جاذبه شخصیتی را ناپایدار می‌داند، اما در تمدن اسلامی، رهبری حلقه‌ای از یک سلسله مراتب معنوی و تاریخی است. شهادت، این اقتدار را از سطح فردی به سطح تمدنی ارتقا می‌دهد. ایشان افزودند که تحلیل‌گرانی که با عینک فردگرایی غربی به جامعه ایران نگاه می‌کنند، دچار خطای استراتژیک می‌شوند، زیرا نمی‌فهمند که در جامعه متعهد، خون شهید نقطه پایان نیست، بلکه نقطه شروعی برای ادامه راه و تثبیت هویت ملی-مذهبی است. این نشست علمی با هدف غنی‌سازی دانش تحلیلی فعالان فرهنگی و رسانه‌ای برگزار شد تا با درک عمیق‌تر از ساختارهای تمدنی اسلامی، بتوانند تحلیل‌های صحیح‌تری از تحولات روز ارائه دهند و نقش مؤثرتری در حفظ انسجام و پایداری نظام اسلامی ایفا نمایند.