پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

واژگان قرآني در ساختار معنايي خود از نظام‌مندي و دقتي ويژه برخوردارند و فهم صحيح آن‌ها، مستلزم تحليل مفهومي در چارچوب روابط معنايي و سياق قرآني است. يكي از واژگان مهم در اين زمينه، «ترقب» است كه در قرآن كريم در بافت‌هاي گوناگون به ‌كار رفته، اما در بسياري از ترجمه‌ها و پژوهش‌ها، بدون تفكيك دقيق مفهومي و غالباً به معناي «انتظار» برگردان شده است؛ امري كه موجب خلط معنايي ميان اين واژه و مفاهيم همگون يا ناهمگون آن گرديده است. از اين‌رو، پژوهش حاضر با رويكرد مفهوم‌شناسي تحليلي و در چارچوب روابط معنايي واژگان قرآني، به بررسي دقيق مفهوم «ترقب» و جايگاه آن در شبكه معنايي قرآن كريم مي‌پردازد. در اين تحقيق، ضمن بررسي ماده و هيئت «ترقب» و تحليل كاربردهاي قرآني آن، واژگان همگون از جمله «تربص»، «ترصد»، «انتظار» و «تحين» و نيز واژگان ناهمگون و متضاد آن مانند «بغت»، «تسرع»، «عجل» و «سبق» به صورت تطبيقي تحليل شده‌اند تا مرزهاي مفهومي هر يك به روشني تبيين گردد. روش پژوهش، توصيفي ـ تحليلي و مبتني بر مطالعات كتابخانه‌اي و تحليل آيات قرآن كريم است. در اين راستا، هر واژه با توجه به ريشه، ساخت صرفي، سياق قرآني و كاركرد معنايي خاص خود بررسي شده و از يكسان‌سازي مفاهيم پرهيز گرديده است. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد كه «ترقب» در قرآن كريم بر نوعي انتظار آگاهانه و پويا دلالت دارد كه با مراقبت، احتياط، آمادگي و مسئوليت‌پذيري همراه است و با انتظار منفعلانه تفاوت اساسي دارد. همچنين روشن شد كه واژگان همگون، هر يك تنها بخشي از اين مؤلفه‌ها را در بر مي‌گيرند و واژگان ناهمگون، غالباً ناظر به شتاب‌زدگي، غافلگيري يا سبقت گرفتن بدون آمادگي‌اند. تبيين نظام‌مند اين مفهوم، افزون بر اصلاح برخي ترجمه‌ها و برداشت‌هاي رايج، مي‌تواند در مطالعات معناشناختي و تفسيري قرآن كريم و نيز در فهم كاركرد هدايتي مفاهيم قرآني مورد استفاده قرار بگيرد.