پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده امامت در انديشه كلامي شيعه، صرفاً يك منصب تاريخي يا سياسي نيست، بلكه نهادي بنيادين و چندلايه است كه ابعاد علمي، سياسي و تكويني را دربر مي‌گيرد و نقش محوري در تداوم هدايت ديني و سامان‌دهي حيات اعتقادي و اجتماعي جامعه اسلامي ايفا مي‌كند. با وجود اشتراك فرقه‌هاي اماميه، زيديه و اسماعيليه در اصل اعتقاد به امامت، تفسير و تبيين اين نهاد در آثار متكلمان هر يك از اين فرقه‌ها تفاوت‌هاي اساسي دارد. اماميه بر الهي بودن منصب امامت، عصمت، علم لدني و مرجعيت مطلق امام در دين و دنيا تأكيد مي‌ورزد؛ زيديه، ضمن پذيرش نقش علمي و ديني امام، بر شرط قيام، شايستگي علمي و عدالت عملي امام تمركز دارد؛ و اسماعيليه با نگاهي باطني، امام را محور هدايت دروني، حامل معارف اسراري و صاحب نقشي ويژه در نظام هستي مي‌دانند. اهميت اين پژوهش از آن جهت است كه بررسي تطبيقي ابعاد امامت در سه فرقه يادشده، امكان بازشناسي دقيق مباني كلامي، كاركردهاي اعتقادي و پيامدهاي اجتماعي هر يك از اين ديدگاه‌ها را فراهم مي‌سازد. در بسياري از پژوهش‌هاي موجود، امامت يا به‌صورت تك‌فرقه‌اي بررسي شده يا تنها بر يكي از ابعاد آن تمركز يافته است؛ ازاين‌رو، نياز به پژوهشي جامع كه امامت را در سه بعد مرجعيت علمي، مرجعيت سياسي و ولايت تكويني و به‌صورت تطبيقي واكاوي كند، به‌وضوح احساس مي‌شود. اين تحقيق مي‌كوشد با پرهيز از نگاه‌هاي تقليل‌گرايانه، تصويري منسجم و تحليلي از جايگاه امامت در كلام شيعي ارائه دهد و زمينه‌اي براي گفت‌وگوي علمي دقيق‌تر در فضاي چندمذهبي جامعه ايران فراهم آورد.روش تحقيق، توصيفي تحليلي است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه تفاوت در تلقي از ماهيت و كاركرد امامت، تأثير مستقيمي بر ساختار فقهي، نظام آموزشي، الگوهاي رهبري ديني و نگرش‌هاي اجتماعي و سياسي پيروان اين فرقه‌ها داشته است. اين بررسي تطبيقي، ضمن تبيين نقاط اشتراك، مرزهاي افتراق كلامي را نيز روشن ساخته و فهمي عميق‌تر از جايگاه امامت در انديشه شيعي ارائه مي‌كند. واژگان كليدي: امامت، مرجعيت علمي، مرجعيت سياسي، ولايت تكويني