پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده مهدي‌باوري در تاريخ اسلام به عنوان واكنشي معنوي و سياسي در برابر بحران‌هاي مشروعيت خلافت ظهور كرده است. اين پژوهش با روش توصيفي – تحليلي به بررسي تطبيقي مهدي‌باوري در دو شخصيت تاريخي محمد حنفيه و نفس زكيه مي‌پردازد تا با استناد به كتب تاريخي و كتب ديجيتال و مقالات و پايان نامه ها شباهت‌ها و تفاوت‌هاي آن را در بسترهاي سياسي، فرهنگي و اجتماعي تحليل كند.نتايج حاكي از آن است كه هر دو شخصيت از نسل اهل بيت پيامبرصلي الله عليه و آله و داراي انتساب فاطمي بودند و در دوره‌هايي با بحران مشروعيت خلافت اسلامي ظهور كردند كه اين امر باعث شكل‌گيري باورهاي مهدوي شد. با اين حال، مهدي‌باوري محمد حنفيه در دوره امويان، بيشتر ماهيتي رمزي، غيبي و اعتقادي داشت و در قالب فرقه كيسانيه حفظ شد، بدون آنكه قيامي نظامي صورت گيرد. در مقابل، نفس زكيه در اواخر قرن دوم هجري و در دوره عباسيان به عنوان مهدي علني و قيام‌كننده سياسي مطرح شد كه جنبشي مسلحانه عليه حكومت عباسي رهبري كرد و از حمايت گسترده اجتماعي برخوردار بود. عوامل فرهنگي و اعتقادي هر دو جريان مبتني بر باور به مهدي منجي از نسل فاطمه زهرا(س) بود، اما در مواجهه با واقعيت‌هاي سياسي، محمد حنفيه نمادي براي انتظار غيبي مهدي بود، در حالي كه نفس زكيه نمود عملي و انقلابي اين انتظار به شمار مي‌رفت. پيامدهاي اين دو نوع مهدي‌باوري نيز متفاوت بود؛ اولي منجر به ايجاد جريان‌هاي اعتقادي فرقه‌اي و دومي به قيام‌هاي سياسي و اصلاح‌طلبانه تبديل شد كه تأثير عميقي بر شكل‌گيري جنبش‌هاي شيعي و مهدوي بعدي گذاشت. اين مطالعه نشان مي‌دهد كه مهدي‌باوري نه تنها پديده‌اي ديني بلكه محصول شرايط تاريخي، اجتماعي و سياسي خاص هر دوره است كه با تغيير اين شرايط، ماهيت و عملكرد آن نيز تحول يافته است. واژگان كليدي: مهدي باوري، محمدحنفيه، نفس زكيه، كيسانيه، زيديه.