پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده مفهوم «نفس» يكي از بنيادي‌ترين مفاهيم در فلسفه اسلامي است كه نقش محوري در تبيين ماهيت انسان، مسير كمال و ارتباط او با هستي دارد. با توجه به اهميت اين مفهوم در انديشه اسلامي، بررسي آن در آثار متفكران برجسته، به‌ويژه بانوان انديشه‌ورز، مي‌تواند افق‌هاي تازه‌اي در مطالعات فلسفي و عرفاني بگشايد. بانو مجتهده امين، از جمله شخصيت‌هاي برجسته و تأثيرگذار در حوزه انديشه اسلامي معاصر، با نگاهي ژرف و چندلايه به مفهوم نفس پرداخته‌اند كه بررسي آن مي‌تواند به فهم دقيق‌تر ساختار وجودي انسان و جايگاه او در نظام هستي كمك كند.پژوهش حاضر با هدف تحليل مفهومي نفس و واكاوي ابعاد آن در منظومه فكري بانو مجتهده امين انجام شده است. روش تحقيق به‌صورت توصيفي-تحليلي و با بهره‌گيري از منابع كتابخانه‌اي و متون مكتوب مرتبط با آثار و انديشه‌هاي ايشان بوده است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه نفس در انديشه بانو امين، جوهر حيات و هويت انسان است و به عنوان مركز وجودي، منشأ ادراك، اراده و حيات عمل مي‌كند؛ اين جوهر چندبُعدي و پويا (شامل بُعد مادي وابسته به بدن، غرايز و نيازهاي طبيعي؛ بُعد روحاني متصل به عالم ملكوت و حامل فطرت الهي؛ بُعد اخلاقي قابل تهذيب، تربيت و ارتقاء؛ و بُعد عرفاني با ظرفيت سلوك، شهود و وصول به قرب الهي)، عامل پيوند جسم و روح، واسطه ارتباط انسان با خداوند و هستي، و تعيين‌كننده مسير رشد يا سقوط او به شمار مي‌رود.ايشان نفس را آيينه‌اي براي تجلي اسماء و صفات الهي مي‌دانند كه با تهذيب از طريق مجاهده، مراقبه، محاسبه و تزكيه، ظرفيت درك حقايق هستي و دستيابي به سعادت معنوي را مي‌يابد؛ بدون اين تهذيب، نفس به سوي ظلمت و غفلت سوق پيدا مي‌كند. شناخت نفس نه تنها مقدمه معرفت خويشتن و پروردگار است، بلكه مبتني بر تجربه دروني، سلوك عملي و شهود عرفاني بوده و نگاه بانو امين به آن، تلفيقي از فلسفه، عرفان اسلامي، حكمت متعاليه و تجربه زنانه را نشان مي‌دهد كه نقش زن را در تربيت نفس (به صورت فردي و تمدني، به ويژه در خانواده و جامعه) برجسته مي‌سازد. اين ديدگاه‌ها نه‌تنها به غناي مباحث انسان‌شناسي اسلامي كمك مي‌كند، بلكه ظرفيت‌هاي جديدي براي توسعه انديشه بانوان مسلمان در حوزه‌هاي فلسفه و عرفان فراهم مي‌آورد و جايگاه ويژه‌اي براي نقش تربيتي و سلوكي زنان در تحقق سعادت جمعي تبيين مي‌نمايد.