پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده اين پژوهش با عنوان «بازپژوهشي در ملازمۀ حكم عقل و حكم شرع از ديدگاه محقق اصفهاني و شهيد صدر» به بررسي يكي از كليدي‌ترين و بحث‌برانگيزترين قواعد اصول فقه اماميه مي‌پردازد. قاعده ملازمه، كه بيانگر رابطه ضروري و عدم تعارض ميان احكام قطعي عقل و شرع است، همواره به عنوان معياري براي تعيين حجيت دليل عقلي و حدود دخالت عقل در فرآيند استنباط احكام شرعي مطرح بوده است. اهميت اين قاعده نه تنها در حوزه نظري و معرفت‌شناختي، بلكه در عرصه عملي اجتهاد و پاسخگويي به مسائل مستحدثه نيز كاملاً آشكار است. هدف اصلي اين تحقيق، تبيين، تحليل و مقايسه نظام‌مند دو ديدگاه متمايز و اثرگذار در اين حوزه است: ديدگاه محقق اصفهاني كه با اتكا بر مباني حكمت متعاليه و نظريه «حسن و قبح ذاتي»، قائل به ملازمه مطلق و تعبدي است و هرگونه تعارض ذاتي بين عقل قطعي و نقل صحيح را ممتنع مي‌داند؛ و ديدگاه شهيد سيد محمدباقر صدر كه با ارائه قرائتي نوين و با تفكيك ميان عقل نظري و عملي و طرح مفهوم «مصالح فراعقلي»، ملازمه را مشروط و غيرمطلق دانسته و براي شرع در موارد خاص، امكان تخصيص احكام عقلي را قائل است. اين پژوهش با روش توصيفي-تحليلي و تطبيقي و با تكيه بر منابع كتابخانه‌اي، آثار اصلي دو انديشمند و مهم‌ترين پژوهش‌هاي مرتبط صورت گرفته است. ساختار تحقيق در سه فصل سازمان يافته است: فصل اول به كليات و مفاهيم پايه اختصاص دارد. در فصل دوم، پس از بررسي پيشينه تاريخي قاعده، مباني، ادله و آراء هر يك از دو ديدگاه به طور مجزا و عميق مورد واكاوي قرار مي‌گيرد. مباني فلسفي محقق اصفهاني در پرتو حكمت متعاليه و نيز نظام معرفت‌شناختي و روش‌شناختي شهيد صدر در اين فصل تشريح مي‌شود. فصل سوم قلب تطبيقي تحقيق است و به مقايسه نقاط اشتراك و افتراق دو ديدگاه در محورهاي اساسي مانند تفسير مستقلات عقليه، مفهوم مصلحت، و روش‌هاي حل تعارض عقل و نقل مي‌پردازد. تأثيرات عملي اين اختلافات نظري در فروع فقهي مختلف، از عبادات و معاملات تا قضاء، در قالب مطالعات موردي بررسي مي‌شود. يافته‌هاي كليدي تحقيق نشان مي‌دهد كه اختلاف اين دو ديدگاه، ريشه در مباني معرفت‌شناختي و هستي‌شناختي متفاوت آن‌ها دارد. درحالي كه محقق اصفهاني بر كاشفيت عقل از واقعيت احكام تأكيد مي‌ورزد، شهيد صدر بر اعتباري بودن و محدوديت دامنه ادراك عقل در برابر مصالح شرعي پافشاري مي‌كند.