پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

تنازعات سياسي و فكري ميان امويان و علويان، از مهم‌ترين رخدادهاي تاريخ صدر اسلام است كه تأثير عميقي بر تحولات سياسي و انديشه‌اي مسلمانان برجاي گذاشت. ابن‌ابي‌الحديد، متفكر معتزلي و شارح برجسته‌ي نهج‌البلاغه، در قرن هفتم هجري اين منازعات را با رويكردي عقلاني و تحليلي مورد بررسي قرار داده است. پرسش اصلي اين پژوهش آن است كه وي چگونه به تحليل اين نزاع‌ها پرداخته و گرايش‌هاي كلامي معتزلي او چه نقشي در تفسير وقايع داشته است. اهميت اين تحقيق در آن است كه آثار ابن‌ابي‌الحديد، به‌ويژه شرح نهج‌البلاغه، از منابع معتبر در تاريخ‌نگاري و كلام اسلامي به‌شمار مي‌رود. علاوه بر اين، نگرش عقلاني و عدالت‌محور معتزله، بستري فراهم مي‌سازد تا تحولات سياسي ـ اعتقادي صدر اسلام با نگاهي واقع‌گرايانه‌تر بازخواني گردد. روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي ـ تحليلي و مبتني بر منابع كتابخانه‌اي است. داده‌ها از طريق بررسي آثار ابن‌ابي‌الحديد و منابع تاريخي ـ كلامي مرتبط گردآوري و تحليل شده‌اند. يافته‌ها نشان مي‌دهد كه ابن‌ابي‌الحديد منازعات علوي ـ اموي را در سه سطح نظامي، سياسي و فكري تبيين كرده است. عقل‌گرايي، تأكيد بر عدالت الهي و نفي جبر در انديشه‌ي او، موجب نقد جدي سياست‌هاي امويان و در عين حال پرهيز از غلو در دفاع از علويان گرديده است. نتيجه آنكه، ابن‌ابي‌الحديد با تكيه بر مباني معتزلي، الگويي متمايز از تاريخ‌نگاري اسلامي ارائه داده است؛ الگويي كه ضمن وفاداري به منابع تاريخي، بر تحليل عقلاني و رويكردي منصفانه تأكيد دارد. اين نگرش مي‌تواند در بازخواني انتقادي تاريخ صدر اسلام و نيز در مطالعات تاريخ‌نگاري معاصر مورد استفاده قرار گيرد.