پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

موضوع «تحليل و تبيين نسبت توسل و توحيد افعالي از نظر علامه طباطبايي و فخر رازي» ناظر به يكي از اساسي‌ترين مباحث كلامي در حوزه‌ي خداشناسي و رابطه‌ي انسان با خداوند است. مسأله‌ي اصلي تحقيق آن است كه چگونه مي‌توان مفهوم توسل به‌عنوان نوعي واسطه‌جويي در تقرب به خداوند را با اصل توحيد افعالي، كه بر انحصار تأثير و فاعليت حقيقي در ذات الهي تأكيد دارد، جمع نمود. ضرورت اين پژوهش از آن‌جا ناشي مي‌شود كه در فضاي كلام اسلامي، توسل گاه به عنوان منافاتي با توحيد قلمداد شده و گاه به مثابه‌ي تجلي مرتبه‌اي از توحيد فهميده شده است؛ ازاين‌رو بررسي تطبيقي ديدگاه دو متفكر برجسته، علامه طباطبايي و فخر رازي، مي‌تواند افق جديدي در فهم نسبت اين دو مفهوم بگشايد. روش تحقيق در اين پژوهش، توصيفي -تحليلي و با رويكرد تطبيقي است كه بر اساس گردآوري داده‌ها از منابع اصلي همچون «الميزان في تفسير القرآن» و «التفسير الكبير» و تحليل استدلالي مضامين آن‌ها انجام مي‌گيرد. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد كه فخر رازي با رويكردي عقل‌گرايانه و متكلمانه، توسل را در چارچوب علل و اسباب عادي تفسير مي‌كند و گاه آن را در مرز شرك عملي مي‌بيند، در حالي كه علامه طباطبايي با مبناي حكمت متعاليه و نگاه تشكيكي به وجود، توسل را نه نقض توحيد افعالي، بلكه تجلي مراتب آن دانسته و اسباب و وسائط را شئون و مظاهر فاعليت الهي مي‌انگارد. نتيجه آن‌كه از منظر علامه، توسل در عين واسطه‌جويي، عين توحيد است و مي‌تواند راهي براي تعميق معرفت توحيدي انسان باشد.