پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

پژوهش حاضر با هدف بررسي و تحليل تطبيقي مدل‌هاي ارتباط عقل و دين (حداقلي و حداكثري) و پيامدهاي اعتقادي آنها از منظر كلام شيعه سامان يافته است. مسئله اصلي، واكاوي مباني، ادله و سير تطور هر يك از اين دو مدل و تأثير آنها بر نظام باورهاي ديني در انديشه اماميه است. مدل ارتباط حداقلي (نقل‌گرايي) به بررسي اين نكته كه ، عقل توانايي استقلالي در كشف معارف ديني ندارد و صرفاً ابزاري براي فهم متون نقلي محسوب مي‌شود. يافته‌ها نشان مي‌دهد اين مدل كه در تاريخ انديشه شيعي توسط اخباريان نمايندگي شده، بر مباني‌اي مانند اصالت ظاهر نقل، انحصار منابع معرفت ديني در كتاب و سنت، و توقف در نصوص ديني استوار است. پيامدهاي اعتقادي اين مدل شامل: تقليدگرايي در اصول دين، آسيب‌پذيري در برابر شبهات، گرايش به ظاهرگرايي و تشبيه، تضعيف ادله عقلي امامت، و چالش در تبيين مسائلي مانند عدل الهي و معاد است. در مدل ارتباط حداكثري (عقل‌گرايي گسترده) به عنوان جريان غالب در كلام و اصول فقه اماميه تحليل شده است. اين مدل بر مباني مستحكمي چون اصل حسن و قبح عقلي، قاعده ملازمه ميان عقل و شرع، و حجيت باطني عقل استوار است. پيامدهاي اعتقادي اين مدل در پنج محور تحليل شده: در شناخت‌شناسي ديني با عقلاني‌سازي باورها و ايجاد سازگاري دروني؛ در خداشناسي با تبيين برهاني صفات و تأكيد بر عدل الهي؛ در نبوت و امامت با تقويت ادله عقلي مانند برهان لطف؛ در معادشناسي با اثبات عقلي معاد؛ و در حوزه اجتماعي با تقويت روحيه نقد و پرسش‌گري. نتيجه‌گيري نهايي نشان مي‌دهد مدل ارتباط حداكثري، ضمن حفظ حرمت نصوص ديني، عقل را به عنوان شريك و ميزان در فهم معارف به رسميت مي‌شناسد و نظام باورهاي شيعي را از انسجام دروني و توان دفاع عقلاني برخوردار مي‌سازد، در حالي كه مدل حداقلي با چالش‌هاي معرفتي و اعتقادي جدي مواجه است.