پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

فضاي مجازي بستري نوپديد با فرصت‌هاي گسترده در حوزه‌هاي ارتباطي، اقتصادي و دانشي است، اما مي‌تواند منشأ زيان‌هاي فردي و اجتماعي نيز باشد. ازاين‌رو طراحي سازوكاري كه ضمن حمايت از توسعه اين فضا، از بروز آسيب‌ها و ضررهاي ناشي از آن جلوگيري كند، ضرورتي اجتناب‌ناپذير است. اين پژوهش با محوريت قاعده فقهي «لاضرر»، به تبيين ظرفيت‌هاي اين قاعده در تنظيم رفتارهاي مجازي و ارائه چارچوبي براي تعيين حدود توسعه و محدودسازي فضاي مجازي مي‌پردازد. در بخش نخست، مباني نظري قاعده لاضرر، مستندات روايي و قرآني، و ديدگاه‌هاي فقيهان و حقوق‌دانان بررسي و نسبت آن با قواعد همسو (لا حرج، سلطنت، احترام مال) تحليل شده است. در ادامه، عرصه‌هاي چهارگانه توسعه (زيرساختي، محتوايي، تجاري و ارتباطي) و ضررهاي ناشي از عدم توسعه در هر يك احصاء شده است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه قاعده لاضرر سه كاركرد بنيادين در حكمراني فضاي مجازي دارد: جلوگيري از اعمال مقررات ضرري، مشروعيت‌بخشي به محدوديت‌هاي دفع‌كننده ضررهاي نوعي، و ايجاد معيارهاي شرعي براي سنجش توازن ميان توسعه و حمايت از حقوق كاربران. دستاورد اصلي پژوهش، «نظريه محدودسازي دوسويه» است كه بر اساس قاعده لاضرر، محدوديت در فضاي مجازي را نه يك‌طرفه، بلكه متقابل و مشروط مي‌داند. اين نظريه بر پنج ركن تناسب، شفافيت، هوشمندسازي، عدالت رسانه‌اي و مسئوليت متقابل استوار است. بر اين مبنا، پژوهش الگوي «تنظيم‌گري مبتني بر لاضرر» را در چهار سطح تقنيني، فني، فرهنگي و قضايي ارائه مي‌دهد كه نشان مي‌توان ميان آزادي عمل در فضاي مجازي و ضرورت پيشگيري از آسيب‌ها، رابطه‌اي متوازن و پايدار برقرار كرد.