موضوع کرسی علمی: تحلیل تطبیقی مفهوم «اضطرار» در فقه اسلامی و حقوق پزشکی با تمرکز بر سقط درمانی
پژوهشگر/ارائه دهنده: خانم منصوری (نویسنده رساله)
استاد ناقد: حجت‌الاسلام دکتر سید جواد حسینی گرگانی
مدیریت علمی: سرکار خانم بهرامی (دبیر علمی)
۱. مقدمه و تبیین مسئله
در بخش نخست این کرسی، خانم آمنه منصوری با ارائه مبانی نظری تحقیق خود، به بررسی تلاقی میان مفهوم «اضطرار» (به مثابه یک ضرورت فقهی و حقوقی) و فرآیند «سقط درمانی» پرداخت. هدف اصلی پژوهش، واکاوی این مسئله بود که چگونه مفهوم اضطرار می‌تواند به عنوان یک معیار برای تشخیص مشروعیت یا عدم مشروعیت اقدامات پزشکی در شرایط بحرانی عمل کند و چالش‌های ناشی از تفسیرهای متفاوت این مفهوم در قوانین جاری چیست.
۲. تحلیل و نقد علمی (بخش مبانی و روش‌شناسی)
استاد ناقد در جریان بررسی مقاله، بر چند محور اساسی تمرکز کردند که نیاز به بازنگری و دقت بیشتر در پژوهش را برجسته ساختند:
الف) نقد موضوع‌شناسی استاد ناقد خاطرنشان کردند که مقاله باید تمرکز اصلی خود را بر «تحلیل مفهومی و واژگانی» قرار دهد. ایشان تأکید نمودند که نباید میان «موضوع اصلی تحقیق» (مفهوم اضطرار) و «پیامدهای اجرایی و اداری آن» خلط مبحث شود. مقاله باید به جای تمرکز صرف بر فرآیندهای اداری، به تبیین دقیق ماهیت اضطرار در تعارض میان حقوق مادر و مصلحت‌های دیگر بپردازد.
ب) تفکیک انواع اضطرار: یکی از نکات کلیدی مطرح شده، ضرورت تفکیک دقیق میان «اضطرار فردی» (مبتنی بر وضعیت زیستی شخص) و «اضطرار ملی/اجتماعی» (مبتنی بر مصلحت کلان جامعه) بود. استاد تأکید کردند که تبیین دقیق این مرز، برای جلوگیری از تفسیرهای نادرست در قوانین پزشکی ضروری است.
ج) نقد اصطلاحات و استعاره‌ها: در پاسخ به استفاده پژوهشگر از استعاره «خط‌کش فقهی» برای توصیف جایگزینی نظرات تخصصی با نظرات اداری، استاد ناقد بر ضرورت دقت در به‌کارگیری اصطلاحات علمی تأکید نمودند تا از بروز ابهام در مقام بحث تخصصی جلوگیری شود.
۳. پاسخ‌های دفاعیه پژوهشگر
خانم منصوری در پاسخ به پرسش‌های علمی مطرح شده، موارد ذیل را تبیین نمود:
توجیه استعاره علمی: پژوهشگر توضیح داد که استفاده از اصطلاح «خط‌کش فقهی» یک استعاره علمی برای نشان دادن این مسئله است که در برخی فرآیندهای قانونی، نظرات تخصصی پزشکان امین، تحت تأثیر چارچوب‌های اداری قرار می‌گیرد که این امر می‌تواند با روح «فقه پویا» در تضاد باشد.
تبیین رابطه میان قانون و تخصص: وی خاطرنشان کرد که اگرچه قانون برای جلوگیری از هرج‌ومرج، نظارت قضایی را پیش‌بینی کرده است، اما در نهایت، تشخیص اصلی اضطرار باید بر پایه نظرات تخصصی پزشکان باشد که قاضی نیز در مقام اجرا، ملزم به استناد به این تخصص است.
۴. نتیجه‌گیری و چشم‌اندازهای پژوهشی آینده
کرسی علمی ترویجی با یک نگاه رو به آینده به پایان رسید. استاد ناقد ضمن تأکید بر ارزش علمی تلاش‌های پژوهشگر، مسیرهای جدیدی را برای توسعه این تحقیق پیشنهاد دادند:
1. توسعه مقالات مستقل: پیشنهاد شد که مباحث مطرح شده در این کرسی (مانند رابطه منطقی میان اضطرار فردی و ملی) می‌تواند به عنوان هسته مرکزی مقالات علمی مستقل و تخصصی مورد استفاده قرار گیرد.
2. ارزیابی اصلاحات قانونی: بررسی میزان اثرگذاری اصلاحات قانونی از سال ۱۳۸۴ تاکنون در حل چالش‌های مفهومی مربوط به اضطرار.
- الگو سازی علمی: تبدیل چالش‌های شناسایی شده به الگوهای علمی که بتوانند در آینده به قانون‌گذاران در تدوین قوانین دقیق‌تر پزشکی کمک کنند.
