پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

مسئله ولايت و امامت از ديرباز كانون مباحثات كلامي و تفسيري فريقين بوده و ماهيت، منشأ مشروعيت و نحوه تعيين امام، نقطه‌عطف تمايز ديدگاه‌هاي متكلمان مسلمان به شمار مي‌رود. مسئله اصلي پژوهش ، تبيين و مقايسه ديدگاه فخر رازي و علامه اميني درباره مفهوم ولايت در قرآن كريم است. با وجود آنكه هر دو انديشمند در آثار خود به آيات مرتبط با ولايت پرداخته‌اند، در تفسير اين آيات، چگونگي دلالت آنها بر ولايت و جايگاه قرائن درون‌متني و برون‌متني، تفاوت‌هايي ميان ديدگاه آنان مشاهده مي‌شود. پژوهش حاضر با هدف تحليل تطبيقي آراء و روش‌شناسي استدلالي «فخر رازي» و «علامه اميني» به بررسي نحوه مواجهه و دلالت‌پژوهي آنان پيرامون ادله قرآني ولايت مي‌پردازد؛ مسئله محوري، واكاوي مباني معرفتي ،كلامي و تفسيري اين دو انديشمند در فهم نصوص قرآني امامت وبررسي آراءايشان دراين زمينه است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه فخر رازي با پذيرش اصل ضرورت امامت، منشأ وجوب آن را مصلحت‌سنجي عقلي ـ عرفي و تعيين امام را از طريق اجماع يا انتخاب امت دانسته و در تحليل آيات محوري همچون آيه تبليغ (مائده: ۶۷)، آيه ولايت (مائده: ۵۵) و آيه اكمال (مائده: ۳) با تأكيد بر تحليل‌هاي صِرفاً لغوي، تمسك به عموميت الفاظ، ترديد در سياق نزول و خدشه در تواتر و انحصار شأن نزول روايات، از پذيرش دلالت نص بر ولايت و امامت بلافصل فاصله مي‌گيرد. در نقطه مقابل، علامه اميني امامت را استمرار نبوت و منصبي توقيفي و الهي دانسته است؛ وي در رويكردي انتقادي ـ سندي، با گردآوري اسناد و طرق روايي اهل‌سنت و تطبيق شواهد تاريخي و ادبي، شأن نزول آيات ولايت، تبليغ و اكمال را در پيوند قطعي با واقعه غدير خم و فضايل اميرالمؤمنين(ع) اثبات مي‌نمايد و تقطيع يا انصراف معنايي مفاهيمي چون «وليّ» از سرپرستي به نصرت يا محبت را با بافت آيات ناسازگار مي‌داند.تفاوت ديدگاه اين دو انديشمند ، علاوه بر نتايج كلامي، در تفاوت مباني آنان درباره منشا ولايت و امامت ونيز شيوه ارزيابي و تحليل ادله مرتبط با ان ريشه دارد.