در این نشست تخصصی، دکتر فرشته معتمد لنگرودی، استادیار پژوهشکده مطالعات قرآنی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، به تبیین ابعاد مختلف مطالبهگری فاطمی در خطبه فدکیه پرداخت. ایشان در ابتدای سخنان خود، مطالبهگری را یک فعالیت آگاهانه و هدفمند در راستای ظلمستیزی و حفظ ولایت تعریف کرد و گفت آنچه در خطبه فدکیه حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) مشاهده میشود، پیوند یک مسئله به ظاهر فردی همچون ارث، با مطالبهای فراتر و کلان برای تبدیل آن به مطالبه ولایت است.
دکتر معتمد لنگرودی با اشاره به هشدارهای حضرت زهرا(س) به اهل سقیفه درباره بازگشت به جاهلیت، خاطرنشان کرد که ایشان با استناد به آیات قرآن، جریان سقیفه را به آیات الهی تطبیق میدادند تا نشان دهند کدام آیات شامل حال آنان میشود. ایشان در تحلیل جملات کلیدی خطبه افزود که تعبیر حضرت مبنی بر «آنچه خوردید به هوا پرتاب کردید» کنایه از ارتداد آنان از نعمت هدایت توسط پیامبر(ص) است. بر این اساس، دغدغه اصلی حضرت زهرا(س) هشدار به نظام حاکم درباره نابودی گفتمان پیامبر بود که در این مسیر از آیات قرآن به عنوان ابزار استدلال استفاده نمودند.
سخنران این نشست در ادامه به بررسی ابعاد مختلف مطالبهگری فاطمی پرداخت و یکی از مهمترین آنها را استفاده از ظرفیت مسجد و عرصه عمومی به عنوان بستر کنشگری دانست. وی توضیح داد که حرکت حضرت از منزل به مسجد همراه با جمعی از بانوان، نشاندهنده رویکرد ایشان برای حضور در متن جامعه و عرصه عمومی است. همچنین خطبههای حضرت زهرا(س) با قرآن مأنوس بوده و اقتباسهای قرآنی در این خطبه به وفور دیده میشود. ایشان با مستند کردن کلام خود به قرآن، به دنبال زایش معنایی و گفتمانی قرآنی بودند و قدرت کلامشان با پیوست به قرآن افزایش مییابد.
دکتر معتمد لنگرودی، شجاعت حضرت را در برابر گفتمان مسلط، یکی دیگر از ابعاد الگوی مطالبهگری فاطمی معرفی کرد و گفت حضرت با شجاعت کامل در برابر خلیفه وقت ایستادند، قاصبان خلافت را معرفی نمودند و حتی حکم خلیفه را حکم جاهلیت خواندند که به دختران ظلم میکردند و به آنان ارث نمیدادند. ایشان در ادامه، آگاهیبخشی و بصیرتافزایی و آغاز نهضت بیداری را از دیگر ابعاد این الگو برشمرد و ترکیب عنصر عقلانیت و عاطفه در مطالبهگری را بسیار مؤثر و کارآمد دانست و نمونه آن را در خطبه فدکیه، استدلال عقلی همراه با تحریک عواطف بیان نمود.
استاد پژوهشکده مطالعات قرآنی در پایان با تأکید بر اینکه خطبه فدکیه یک الگوی کامل و چندوجهی از مطالبهگری است، ابعاد مختلف آن را شامل شجاعت، هدایت، بصیرتافزایی، فعالیت اجتماعی، تبدیل مطالبه فردی به گفتمان ولایت، استدلالمحوری، استفاده از عقلانیت و عاطفه و اطاعت از ولایت برشمرد. وی با اشاره به اینکه استمرار ولایت پیامبر پس از شهادت با حرکت حضرت زهرا(س) و استمرار ولایت امام حسین(ع) نیز با حرکت حضرت زینب(س) بود، تأکید کرد که زنان امروز نیز میتوانند با الهام از این الگو، مطالبهگری و کنشگری داشته باشند و حضور پررنگ آنان در عرصه عمومی پیامی به مسئولین است که منافع جامعه با بیاعتمادی به دشمن تأمین میشود و نباید با اصول بنیادین معامله کرد.
