پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده وحي به‌عنوان يكي از مباحث بنيادين الهيات اسلامي همواره مورد توجه متكلمان و مفسران اسلامي بوده است. در نگاه سنتي، وحي سخن مستقيم خداوند است كه پيامبر بدون هيچ‌گونه دخل و تصرفي آن را دريافت و به بشريت ابلاغ كرده است. اما در دوران معاصر، برخي از نوانديشان ديني با رويكردهاي زبان‌شناختي و فلسفي مدرن، برداشت جديدي از وحي ارائه داده‌اند. محمد مجتهد شبستري از جمله متفكراني است كه نظريه‌اي متفاوت درباره وحي مطرح كرده و آن را صرفاً تجربه پيامبر در مواجهه با امر قدسي دانسته است. اين نظريه، وحي را نه يك پيام الهي مستقل، بلكه بازتاب تفكر پيامبر معرفي مي‌كند كه در چارچوب شرايط تاريخي و اجتماعي او شكل گرفته است. چنين نگاهي، قرآن را به متني بشري تبديل كرده و پيامدهاي گسترده‌اي براي فهم دين، تفسير قرآن و اجتهاد فقهي دارد؛ ازاين‌رو بررسي تحليلي اين ديدگاه به‌دليل تأثير آن بر بنيادهاي الهياتي و فقهي اسلام ضروري مي‌نمايد. اين پژوهش با هدف تبيين و ارزيابي انتقادي ديدگاه مجتهد شبستري درباره ماهيت وحي، مباني و پيامدهاي آن و با روش پژوهش توصيفي-تحليلي انجام شده است. دستاورد پژوهش حاكي از آن است كه ديدگاه شبستري داراي تناقضات معرفتي و الهياتي است و نمي‌تواند جايگزيني معتبر براي نظريه سنتي وحي باشد. نقدهاي ارائه‌شده در اين پژوهش نشان مي‌دهد كه اين نظريه، جايگاه وحي را به يك امر بشري تقليل داده و اصالت آن را مخدوش مي‌كند. يكي از مهم‌ترين ايرادات اين ديدگاه، ناديده گرفتن ويژگي‌هاي فراتاريخي و فراتجربي وحي است كه در سنت اسلامي مورد تأكيد است. اگر وحي را صرفاً بيان تفسيري پيامبر از تجربه ديني خود بدانيم، ديگر نمي‌توان آن را به‌عنوان يك متن وحياني و منبعي الهي براي هدايت بشريت در نظر گرفت. بنابراين نظريه شبستري درباره وحي، نه‌تنها قابل پذيرش نيست، بلكه موجب تضعيف بنيادهاي الهياتي و فقهي اسلام مي‌شود و منجر به ايجاد بحران در نظام اعتقادي و ديني خواهد شد.