در جلسه کرسی پژوهشی، موضوع «حق سلطه زن بر بدن خود با محوریت عمل های زییابی» مطرح و بهصورت تخصصی بررسی شد. این موضوع که در متون فقهی و حقوقی اسلامی سابقه طولانی دارد، با توجه به تحولات اجتماعی و قانونی در عصر مدرن، اهمیت ویژهای یافته است. ارائهدهندگان در طول جلسه به بررسی دقیق ابعاد فقهی، حقوقی این موضوع پرداخت و به تحلیل ادله شرعی و روایات مرتبط نیز اشاره کرد.
در ابتدای بحث سرکار خانم مهناز مولایی ابراز کردند: حق سلطه زن بر بدن خود، یکی از مباحث مهم در فقه اسلامی است که در چارچوب اصولی مانند قاعده «الناس مسلطون علی أنفسهم» و مفهوم «سلطنت» تعریف میشود. این قاعده به انسانها حق میدهد که بر اعمال و تصمیمات مربوط به خود مسلط باشند، البته به شرطی که این تصمیمها با شرع و عرف جامعه سازگار باشد. اما این حق نباید به نحوی باشد که به حقوق دیگران (مانند شوهر) آسیب برساند یا با اصول شرعی در تعارض قرار گیرد.
در ادامه ایشان به تعریف سلطنت پرداختند و افزودند: سلطنت در ادبیات فقهی به معنای داشتن اختیار و تسلط بر امور شخصی است. در اینجا، سلطنت به معنای حق زن بر تصمیمگیری درباره بدن خود تعریف میشود. سلطنت در دو بُعد تعریف می شود: سلطنت فردی: شامل تصمیمگیری درباره مسائلی مانند جراحیها، درمانها و تغییرات ظاهری و سلطنت اجتماعی : شامل تعامل با محیط اجتماعی و رعایت حقوق دیگران.
این استاد در ادامه به بررس قاعده سلطنت پرداختند و افزودند: قاعده «الناس مسلطون علی أموالهم» یکی از اصول مهم در فقه اسلامی است که به معنای آن است که انسانها بر اعمال و تصمیمات مربوط به خود مسلط هستند. این قاعده به عنوان یکی از دلایل اصلی برای حمایت از حق سلطه زن بر بدن خود مطرح شد؛ اما این حق نباید به نحوی باشد که به حقوق دیگران (مانند شوهر) آسیب برساند یا با اصول شرعی در تعارض باشد. ادله این قاعده نیز سیره عقلا و سیره مشترعه می باشد.
این استاد در ادامه به بررسی نظریه موافقین و مخالفین سلطنت انسان بر بدن پرداختند و افزدودند: موافقین این قاعده به حدیث «الناس مسلطون علی أموالهم» استناد می کنند و نفس را جزء مایملک انسان می دانند. دلیل دوم به قاعده اولویت استناد می کنند و وقتی شخص بر اموال تسلط دارد به طریق اولی در جان و نفس نیز تسلط داشته باشد.
ایشان در ادامه به حدود 4 قاعده در رابطه با نفس و اعضا پرداختند و افزودند:
1. اصل حرمت تغییر در خلقت یکی از مواضع مهم در فقه اسلامی است که در آیات قرآن و روایات به آن اشاره شده است.
آیه مربوطه : «وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا» (سوره اعراف، آیه 56). تغییر در خلقت به معنای دخل و تصرف غیرمجاز در آفرینش خداوند است که ممکن است شامل جراحیهای زیبایی غیرضروری باشد که این بخش نیز دو گروه هست: موافقان: برخی فقها معتقدند که هرگونه تغییر در خلقت بدون ضرورت، حرام است. مخالفان: برخی دیگر معتقدند که اگر تغییر برای رفع مشکلات پزشکی یا بهبود سلامت روانی باشد، مجاز است.
2. اصل حرمت اذلال نفس
اصل حرمت اذلال نفس به این معناست که انسان نباید خود را به نحوی که منجر به از بین رفتن عزت نفس وی شود، رفتار کند.
روایت مرتبط : «مَنْ أَهَانَ نَفْسَهُ فَقَدْ أَذَّى رَبَّهُ». این اصل میتواند در مواردی مانند انجام جراحیهای زیبایی غیرضروری که منجر به کاهش ارزش فردی میشود، مورد استفاده قرار گیرد.
3. قاعده حکم عقلی در حرمت اضرار به نفس: آیه قرآن بیان کرده: «وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»قاعده حکم عقلی در حرمت اضرار به نفس به این معناست که انسان نباید اقدامی انجام دهد که به خودش آسیب برساند. عقل سلیم از انسان میطلبد که از خود محافظت کند. این قاعده میتواند در مواردی مانند جراحیهای زیبایی که ممکن است به سلامت جسمی یا روانی فرد آسیب برساند، مورد استفاده قرار گیرد.
بحث و نتیجهگیری
در پایان جلسه، ارائهدهنده به این نتیجه رسید که حق سلطه زن بر بدن خود : از دیدگاه فقهی، زن به عنوان یک موجود مستقل، حق دارد بر بدن خود تصمیم بگیرد، اما این حق باید در چارچوب شرع و عرف جامعه مورد بررسی قرار گیرد. لازم است در مواردی که حقوق شوهر ممکن است با این حق تعارض کند، تعادلی برقرار شود.
در قسمت دوم کرسی سرکار خانم کبری یدپسند به بررسی موضوع شمولیت نفقه به هزینههای جراحیهای زیبایی پرداختند و افزودند: این موضوع که در متون فقهی بهصورت مستقل پوشش داده نشده است، با توجه به گسترش روزافزون جراحیهای زیبایی در جوامع مدرن، اهمیت ویژهای یافته است. ایشان در طول جلسه به بررسی دقیق ابعاد حقوقی، فقهی و اخلاقی این موضوع پرداخت و به تحلیل ادله شرعی و روایات مرتبط نیز پرداخت.
موضوع اصلی بحث این بود که آیا هزینههای مربوط به جراحیهای زیبایی، چه درمانی و چه غیردرمانی، در چارچوب نفقه قرار میگیرند یا خیر. این موضوع بهویژه در مواردی که جراحیها صرفاً به منظور افزایش زیبایی انجام میشوند، پیچیدگی خاصی دارد. این استاد تأکید کرد جراحیهای زیبایی را به دو دسته تقسیم کرد:
جراحیهای زیبایی درمانی:این نوع جراحیها به منظور رفع مشکلات پزشکی انجام میشوند و معمولاً در حوزه نفقه مورد بحث قرار میگیرند.
جراحیهای زیبایی غیردرمانی:این جراحیها صرفاً به منظور افزایش زیبایی و ظاهر فرد انجام میشوند و معمولاً هیچ ضرورت پزشکی ندارند.
ایشان در ادامه به به بررسی آیات قرآن و روایات مرتبط با نفقه پرداخت. بهعنوان مثال، آیاتی مانند «وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» (سوره بقره، آیه 233) و روایاتی که به مصادیق نفقه اشاره دارند، مورد تحلیل قرار گرفتند. همچنین، اشاره شد که برخی روایات نفاق و مذمت کسانی که از پرداخت نفقه سرباز میزنند را مطرح میکنند. اما در مورد جراحیهای زیبایی غیردرمانی، این روایات به نظر میرسد شامل حرمت اسراف باشند.
در ادامه، به بررسی نظریات فقها پرداخت. برخی فقها معتقدند که اگر جراحیهای زیبایی درمانی در حد معروف و نیازهای ضروری باشد، میتواند در چارچوب نفقه قرار گیرد. اما جراحیهای زیبایی غیردرمانی که صرفاً به منظور افزایش زیبایی انجام میشوند، مصداق بارز اسراف هستند و نه تنها شامل نفقه نمیشوند، بلکه ممکن است مورد حرمت قرار گیرند.
در پایان، ارائهدهنده به این نتیجه رسید که:
جراحیهای زیبایی درمانی گر به منظور رفع مشکلات پزشکی باشد، میتواند در چارچوب نفقه قرار گیرد، به شرطی که در حد معروف و نیازهای ضروری باشد. جراحیهای زیبایی غیردرمانی به دلیل عدم ضرورت و احتمال مصداق اسراف، شامل نفقه نمیشوند و ممکن است مورد حرمت قرار گیرند.
پرسشها و بحثها
در انتهای جلسه، حضوریهای محترم به مطرح کردن سؤالاتی درباره معیار معروف بودن و تأثیر عرف جامعه بر شمولیت نفقه پرداختند. همچنین، نقش جراحیهای زیبایی در بهبود سلامت روانی زنان و اثر آن بر نفقه مورد بحث قرار گرفت.
سوالات
در انتهای جلسه کرسی پژوهشی، حضوریهای محترم به مطرح کردن چند سؤال مهم و کلیدی درباره موضوع "حق سلطه زن بر بدن خود" و ارتباط آن با عملهای زیبایی پرداختند. این سؤالات شامل موارد زیر بود
1. آیا عمل بینی مصداق عمل زیبایی محسوب میشود و حرام است؟
پاسخ :
عمل بینی میتواند از دو جنبه بررسی شود:
اگر برای رفع مشکل پزشکی و درمان باشد:در این صورت، عمل بینی به عنوان یک درمان ضروری تلقی میشود و انجام آن مجاز است. اگر هدف تنها زیبایی باشد : در این حالت، عمل بینی مصداق عمل زیبایی محسوب میشود و باید بررسی شود که آیا این عمل با اصول شرعی و عرف جامعه سازگار است یا خیر. از دیدگاه فقهی، انجام عملهای زیبایی غیرضروری که موجب تغییر در خلقت بدون ضرورت باشد، ممکن است حرام تلقی شود. البته، اگر عمل زیبایی موجب افزایش عزت نفس و بهبود سلامت روانی فرد شود، برخی فقها آن را در شرایط خاص مجاز میدانند.
2. انجام عمل وازکتومی برای آقایان تغییر در خلقت یا اضرار به بدن محسوب میشود؟
عمل وازکتومی (قطع لولههای اسپرم یک عمل جراحی است که معمولاً به منظور پیشگیری از بارداری انجام میشود. از دیدگاه فقهی انجام این عمل ممکن است با اصل حرمت تغییر در خلقت («وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا») در تعارض باشد، مگر اینکه ضرورت پزشکی یا دلایل قوی دیگری وجود داشته باشد.
از سوی دیگر، اگر این عمل با رضایت همسر و به دلیل نیاز خانواده به کنترل زاد و ولد انجام شود، ممکن است برخی فقها آن را در شرایط خاص مجاز بدانند. لذا عمل وازکتومی نیازمند بررسی دقیق شرایط و ضرورت است و نمیتوان به طور کلی آن را حرام یا مجاز اعلام کرد.
3. آیا عملهای زیبایی که با رضایت شوهر انجام شدهاند، هم زینت محسوب میشوند و باید پوشانده شوند؟
عملهای زیبایی که با رضایت شوهر انجام میشوند، از نظر فقهی به دو دسته تقسیم میشوند:
عملهایی که موجب ظاهرشدن زینت محسوب میشوند:
اگر عمل زیبایی منجر به ظاهر شدن قسمتی از بدن شود که معمولاً در حکم «زینت» قرار میگیرد (مانند تغییرات در صورت یا اندامهای قابل رویت)، باید در خارج از خانه و در برابر نامحرم پوشانده شود. رضایت شوهر بر انجام عمل تأثیری در این حکم ندارد، زیرا پوشاندن زینتها از احکام کلی حجاب است.
عملهایی که موجب زینت محسوب نمیشوند: اگر عمل زیبایی تنها بهبودی در ساختار بدن ایجاد کند و موجب ظاهر شدن زینت نباشد، نیاز به پوشاندن وجود ندارد. لذا رضایت شوهر میتواند در تصمیمگیری برای انجام عمل زیبایی مؤثر باشد، اما در مورد پوشاندن زینتها، حکم کلی حجاب برقرار است و رضایت شوهر تأثیری در آن ندارد.
جمعبندی پرسشها
این پرسشها نشاندهنده پیچیدگی موضوع حق سلطه زن بر بدن خود و ارتباط آن با اصول فقهی و حقوقی است. انجام عملهای زیبایی، حتی با رضایت شوهر، نیازمند بررسی دقیق شرایط، ضرورت و تأثیرات آن بر سلامت جسمی و روانی فرد است. همچنین، حکم پوشاندن زینتها به دلیل رضایت شوهر تغییر نمیکند و باید به احکام کلی حجاب توجه شود.
