در 6اسفند 1404 واحد پژوهش مدرسه علمیه تخصصی الزهرا سلام الله علیها کرسی آزاد اندیشی باعنوان «کاربرد هوش مصنوعی در قضاوت: فرصت ها و چالش های اخلاقی و حقوقی» با هدف بررسی کاربرد هوش مصنوعی در امر قضاوت با حضور اساتید و طلاب سطح دو و سه برگزار کرد.
استاد ارائهکننده، بحث خود را با موضوع «کاربرد هوش مصنوعی در قضاوت؛ فرصتها و کنشهای اخلاقی و حقوقی» آغازکرد و گفت: هوش مصنوعی امروز همه ابعاد زندگی بشر را دربر گرفته و نظامهای حقوقی و قضایی نیز از این تحول مستثنا نیستند از این رو، نادیده گرفتن تأثیر هوش مصنوعی بر فرآیند دادرسی نه ممکن و نه معقول است.
ایشان مهمترین کارکرد هوش مصنوعی در نظام قضاوت را افزایش کارایی و سرعت رسیدگی دانست و بیان نمود: این فناوری میتواند با خلاصهسازی و بازیابی هوشمند اطلاعات، تنظیم و تألیف خلاقانه مطالب پرونده و کمک به سازماندهی مدارک، به قضات و وکلا در مدیریت بهتر پروندهها یاری رساند.
وی همچنین به امکان پیشنهاد رأی اولیه و تنظیم پیشنویس حکم توسط سامانههای هوش مصنوعی اشاره کرد و اذعان داشت: این سیستم میتواند با تحلیل دادهها و رویهها، پیشنویسهایی را در اختیار قاضی قرار دهد تا او با اتکا به دانش تخصصی و تشخیص انسانی خود، آن را نهایی کند.
از دیدگاه ایشان، یکی از ظرفیتهای مهم هوش مصنوعی، تحلیل دادههای کلان است و افزود: این سیستمها میتوانند با بررسی الگوهای موجود در سوابق پروندهها، آمار جرائم و عوامل مؤثر بر وقوع جرم، به سیاستگذاریهای کلان قضایی و پیشگیری از جرم کمک کنند و بر این نکته تأکید میکند که پردازش یکسان دادهها توسط هوش مصنوعی، میتواند به دسترسی عادلانهتر به عدالت بینجامد؛ زیرا برای دادههای مشابه، نتایج مشابه ارائه میکند و برخلاف انسان، تحت تأثیر عواملی مانند جنسیت، سن یا موقعیت اجتماعی طرفین قرار نمیگیرد.
در ادامه استاد منتقد نگرانی جدی خود را نسبت به کاربرد هوش مصنوعی در نظام قضایی مطرح کرد و گفت: هوش مصنوعی عمدتاً بر پایه فناوریها و دادههایی بنا شده که ریشه در فرهنگهای غربی (مانند لیبرالیسم آمریکایی) یا شرقی دارند، این امر باعث میشود که الگوریتمها و تحلیلهای آن، ناخواسته حامل پیشفرضها و سوگیریهای فرهنگی غالب باشند و پیامدهای منفی و ضررآوری داشته باشد.
ایشان بیان نمود: در نظام قضایی سنتی، مسئولیت خطاهای قاضی (مانند برداشت اشتباه یا فساد) بر عهده خود قاضی یا نهادهای بالادستی است ، اما در صورت بروز خطا توسط هوش مصنوعی، مشخص نیست چه کسی مسئولیت قانونی و اخلاقی آن را بر عهده خواهد گرفت .
وی افزود :یکی از شروط اساسی برای عملکرد دقیق هوش مصنوعی، نیاز به دسترسی به حجم عظیمی از دادهها، از جمله جزئیات زندگی شخصی افراد است. این شفافیت تمامعیار، مفهوم “حریم خصوصی” را از بین میبرد و امنیت روانی و آرامش خاطر انسانها را به شدت تهدید میکند، همچنین در جوامع اسلامی، ارزشهایی مانند حفظ کانون خانواده و تلاش برای سازش در پروندههای طلاق، یا اصل “رافت” در قضاوت، جایگاه ویژهای دارند بنابراین هوش مصنوعی، اگر بر اساس معیارهای صرفاً منطقی یا فرهنگی غربی (که ممکن است بر فردگرایی تأکید داشته باشند) عمل کند، ممکن است این ارزشها را نادیده بگیرد و روند رسیدگی به پروندهها را از ماهیت انسانی و اخلاقی خود دور کند.
در پایان مجری کرسی ضمن اشاره به برخی مزایای بالقوه هوش مصنوعی (مانند افزایش سرعت و دقت)، به جمع بندی بحث پرداخت واذعان داشت: چالشهای فرهنگی، اخلاقی، حقوقی و حفظ ماهیت انسانی قضاوت، آنقدر عمیق هستند که باید با نهایت احتیاط و دقت، و با در نظر گرفتن تمامی جوانب، به این موضوع نگریست و از استقرار شتابزده آن پرهیز کرد بنابراین از هوش مصنوعیباید به شرطی استفاده شود که به عنوان یک ابزار کمکی به کار رود و چالشهای آن با دقت و با رویکرد بومیسازی و قانونگذاری مناسب، مدیریت شوند.
