درهفته پژوهش نشستی با موضوع « حیات معرفتی مسلمان مسئول»،به همت معاونت پژوهش مدرسه علمیه الزهرا(س) همدان با حضور استاد حوزه و دانشگاه حجت الاسلام و المسلمین محمد عسگری در تاریخ 24/9/1404 در مدرسه علمیه الزهرا(س) همدان، برگزار شد.
آقای عسگری گفت :در طول تاریخ، پیشگامان عرصه پژوهش و معرفت، پیامبران الهی و پیروان راستین آنان بودهاند. از حضرت آدم(ع) بهعنوان نخستین انسان و معلم الهی تا پیامبر خاتم(ص) و استمرار این مسیر در میان عالمان و طلاب علوم دینی، همواره پژوهش و تعقل، نقش محوری در هدایت بشر ایفا کرده است.
بر این اساس، انتظار میرود در جامعه طلاب علوم دینی، گفتوگو پیرامون مسائل اساسی، بنیادین و ریشهای دین، بهصورت جدی، عمیق و نظاممند دنبال شود.
حجت الاسلام و المسلمین عسگری ادامه داد: از مهمترین شاخصهای حیات معرفتی، توان پاسخگویی روشن و مستدل به پرسشهای بنیادین زندگی است. با این حال، بسیاری از مسلمانان در مواجهه با پرسشهایی اساسی دچار ابهاماند،.پرسشهای بنیادینی در این حوزه مطرح است، از جمله:
- آیا شخصیت معرفتی و اعتقادی ما با معیارهای قرآنی همخوانی دارد؟
- اگر باورها و شخصیت ما به قرآن عرضه شود، داوری قرآن درباره آن چیست؟
- چه میزان از ارزشها و داوریهای رایج در ذهن ما، واقعاً مورد تأیید قرآن کریم است؟
و... این پرسشها نشان میدهد که حیات معرفتی و نظام فکری ما نیازمند بازنگری جدی است ، بررسیها حاکی از آن است که حیات معنوی و معرفتی جامعه، بهویژه در میان نخبگان دینی، دچار نوعی آشفتگی و رهاشدگی شده است. ذهن بسیاری از ما فاقد نقشهای روشن از مسیر معرفت است؛ مبدأ حرکت مشخص نیست، مقصد نهایی بهدرستی تبیین نشده و وضعیت کنونی خود نیز بهدرستی شناخته نمیشود.
وی دلایل آشفتگی حیات معرفتی را اینگونه مطرح کرد: این فقدان جهتگیری روشن، پیامدهای جدی به همراه داشته است؛ از جمله تولید انبوه پژوهشها و پایاننامههایی که تأثیر ملموسی در حل مسائل واقعی جامعه و کشور ندارند. بهعنوان نمونه، با وجود برخورداری کشور از تعداد قابل توجهی اساتید برجسته در علوم پایه، همچنان در برخی فناوریهای ساده و کاربردی، وابستگی وجود دارد.
این عوامل موجب شدهاند که بخشی از جامعه دینی، به جای برخورداری از معرفتی نظاممند، دچار پراکندگی و سردرگمی فکری شود.
ایشان در ادامه به آسیب های آشفتگی حیات معرفتی اشاره کرد و گفت: آشفتگی معرفتی، آسیبهای متعددی را در پی داشته است که مهمترین آنها عبارتاند از: سطحینگری در فهم دین و بسنده کردن به ظواهر، رشد دینداری تقلیدی و غیرآگاهانه، نسبیگرایی در باورهای اعتقادی و اخلاقی، ناتوانی در مواجهه علمی با شبهات فکری و اعتقادی، کاهش قدرت تشخیص حق از باطل در مسائل اجتماعی و فرهنگی، این آسیبها، توان تصمیمگیری آگاهانه و مسئولانه را در فرد مسلمان تضعیف میکند.
وی افزود: پیامدهای آسیبهای معرفتی، تنها به حوزه اندیشه محدود نمیشود، بلکه آثار گستردهای در زندگی دینی و دنیوی دارد، از جمله:تمرکز بیش از حد بر اثبات دین بهجای معرفی جامع و جذاب آن، غفلت از نگرشسازی و باورمندسازی مخاطب ، فقدان نقشهای روشن، منسجم و نظاممند از معارف اسلامی، عدم تطبیق معارف دینی با اقتضائات عصر حاضرو... در چنین شرایطی، مسلمان از جایگاه «کنشگر مسئول» به «ناظر منفعل» تنزل مییابد.
بر اساس فرمایش آیتالله بهجت(ره)، کمال انسان در عبودیت اوست و عبودیت در گرو ترک معصیت در اعتقاد و عمل است. این بیان، مفهوم «معصیت اعتقادی» را مطرح میکند؛ بدین معنا که خطا در ساحت معرفت و باور، میتواند ریشه بسیاری از انحرافات عملی باشد.
یکی دیگر از مهمترین آسیبها در این حوزه، گرفتار شدن در شبهدانستهها است؛ یعنی قرار دادن پاسخهای نادرست یا ناقص در جایگاه پاسخ صحیح، که مانع جستوجوی حقیقت میشود و جریان پژوهش را تضعیف میکند.
حجت الاسلام عسگری در جمع بندی نشست، این گونه گفت: بر اساس مباحث مطرحشده در نشست، راه برونرفت از بحران حیات معرفتی، بازگشت جدی به پژوهش هدفمند و روشمند است. این پژوهش باید دارای ویژگیهای زیر باشد: مسئلهمحور و ناظر به نیازهای واقعی جامعه اسلامی، مبتنی بر عقلانیت، منابع معتبر دینی و روش علمی، تقویتکننده تفکر نقادانه و قدرت تحلیل، زمینهساز پیوند میان معرفت دینی و عمل مسئولانه، تربیتکننده انسان آگاه، متعهد و پاسخگو ،پژوهش روشمند میتواند مبنای بازسازی حیات معرفتی و تحقق الگوی مسلمان مسئول در جامعه باشد.
بازاندیشی در حیات معرفتی و معنوی طلاب و نخبگان دینی، ضرورتی اجتنابناپذیر است. بدون طراحی نقشهای جامع برای «آنچه باید دانست»، نمیتوان انتظار داشت پژوهش دینی به حل مسائل واقعی جامعه و تحقق تمدن اسلامی منجر شود. این نشست، بر لزوم توجه جدی به تفقه عمیق، نظاممند و متناسب با اقتضائات عصر حاضر تأکید دارد.
