خانم مولایار افزودند با گسترش شتابان فناوریهای دیجیتال و ظهور زیستجهانهای مجازی سهبعدی، مفهوم «متاورس» به یکی از مهمترین موضوعات میانرشتهای در علوم انسانی، فناوری و مطالعات دینی تبدیل شده است. متاورس صرفاً یک پدیده فناورانه نیست، بلکه عرصهای نو برای بازتعریف هویت انسانی، شکلگیری روابط اجتماعی جدید، بروز چالشهای اخلاقی و حتی تجربههای معنوی محسوب میشود. این نشست علمی و پژوهشی با هدف واکاوی عمیق متاورس از منظر روانشناختی و دینی و ایجاد گفتوگویی علمی میان متخصصان برگزار شد.
اهداف نشست: تبیین مفهومی و علمی متاورس و تمایز آن با فناوریهای مشابه
بررسی پیامدهای روانشناختی متاورس بر هویت، سلامت روان و روابط انسانی
تحلیل ابعاد اخلاقی، حقوقی و معنوی زیست در جهانهای مجازی
شناسایی فرصتها و تهدیدهای متاورس در حوزه درمان، آموزش و دینداری
مبانی نظری و مفهومی متاورس:
متاورس فضایی مجازی، سهبعدی، پایدار و تعاملی است که از همپوشانی دنیای فیزیکی و دیجیتال پدید میآید و کاربران از طریق آواتارها در آن حضور مییابند.
خاستگاه تاریخی؛ ریشههای مفهومی متاورس را میتوان در ایده «سایبراسپیس» ویلیام گیبسون و رمان «سقوط برف» نیل استیونسون (1992) جستوجو کرد؛ جایی که برای نخستین بار جهان مجازی فراگیر بهمثابه زیستجهان مستقل تصویر شد.
تمایز با مفاهیم مشابه؛ واقعیت مجازی، واقعیت افزوده
متاورس: شبکهای از دنیاهای مجازی پایدار با اقتصاد؛ هویت و تعامل اجتماعی مستقل
محور روانشناختی نشست: فرصتهای روانشناختی و درمانی؛ درمان مبتنی بر واقعیت مجازی
تمرین مهارتهای اجتماعی؛ برای افراد دارای اضطراب اجتماعی یا اختلالات طیف اوتیسم
بازسازی هویت و خاطره؛ کمک به سالمندان و بیماران مبتلا به زوال شناختی
هنردرمانی و خودبیانگری دیجیتال؛ بستر جدید برای تخلیه هیجانی و خلاقیت
تهدیدها و آسیبهای روانی: گسست از واقعیت و اختلال هویت، اعتیاد رفتاری و طراحیهای اقناعگر، تضعیف روابط چهرهبهچهره و همدلی اجتماعی، آزار و قلدری سایبری فراگیر با اثرات روانی عمیق
محور اخلاقی و دینی
اخلاق در متاورس: واقعیبودن تجربه رنج، تحقیر و آسیب در فضای مجازی
ضرورت تدوین «منشور اخلاق دیجیتال» برای رفتار، مالکیت و حریم خصوصی
مسئولیت اخلاقی کاربران، طراحان و نهادهای حاکمیتی
هویت و معنویت: آواتار بهمثابه امکان کشف یا پنهانسازی خود خطر چندپارگی هویت در زیستجهانهای موازی، مکان شکلگیری اجتماعات معنوی فرامرزی چالش کالاییشدن تجربه دینی و معنوی
تجربه امر قدسی در فضای دیجیتال: فرصت ایجاد فضاهای عبادت و مناسک مجازی برای محرومان از حضور فیزیکی، پرسش از اصالت تجربه عرفانی دیجیتال، مرز باریک میان تسهیل تجربه معنوی و دستکاری هیجانی
متاورس نه ذاتاً تهدید است و نه فرصت مطلق؛ بلکه آینهای دیجیتال از نیازهای عمیق انسان به معنا، ارتباط و فرارَوی از خویشتن است. رویکرد روانشناختی-دینی نشان داد که بدون چارچوبهای اخلاقی، تربیتی و معنوی، این فضا میتواند به گسست هویتی و بحران معنا بینجامد؛ اما با هدایت آگاهانه، میتواند به بستری برای درمان، آموزش، همدلی و تعمیق تجربه انسانی تبدیل شود.
بنابرین متاورس قلمرویی نوظهور است که میتواند «جهنم دیجیتال» یا «باغستان تجربه انسانی» باشد. آینده این جهان نه در دست فناوری، بلکه در گرو انتخابهای اخلاقی، بینش روانشناختی و عمق معنوی انسان معاصر است.
