پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده موضوع دفاع مشروع(دفع عنوان ) به عنوان يكي از استثنائات قانوني اجراي احكام كيفري ، از ديرباز محل اهتمام فقها بوده است. اين پژوهش با هدف تحليل دقيق مباني استنباطي و حدود عملي دفاع مشروع، بر دو ديدگاه محوري از دو مرجع تقليد و فقيه بزرگ ، يعني حضرت امام خميني (ره ) و شهيد ثاني تمركز نموده است.پژوهش حاضر از نوع توصيفي تحليلي بوده و رويكردي استقرايي مقايسه اي دارد. در اين روش ابتدا ادله و مباني فقهي مورد استناد هر يك از فقها در اثبات جواز دفاع مشروع استخراج و سپس حدود عملي اين دفاع مانند تناسب عكس العمل با تجاوز زمان وقوع دفاع و هدف از آن در دو فقه استدلالي تحريرالوسيله و الروضه البهيه مورد مقايسه قرار گرفته است.از ديدگاه امام خميني ره ايشان در تبيين جواز دفع عدوان دفاع مشروع را يك حق طبيعي و ضرورت عقلايي مي دانند كه حتي پيش از ظهور حكومت اسلامي نيز براي فرد مشروعيت داشته است.ايشان لزوم احراز تحقق خطر را شرط اساسي مي دانند. از ديدگاه شهيد ثاني مباني ايشان بيشتر متكي بر قواعد فقهي كلاسيك و شروح لمعه است. وي نيز قيد تناسب را محوري مي داند اما تفسير وي از مواردي نظير دفاع از مال گاهي با رويكرد محافظه كارانه تر نسبت به اطلاق امام خميني ره همراه است. با وجود اتفاق نظر در اصل مشروعيت تفاوت هاي ظريفي در قلمرو و حدود اعمال اين حق مشاهده مي شود. ديدگاه امام خميني ره با نگاهي عملي و متناسب با اقتضائات نظام حقوقي نگاهي نافذ و جامع به جايگاه دفاع مشروع در چارچوب نظم اجتماعي دارد. اين پژوهش نشان مي دهد كه فقه اماميه يك نظام دفاعي منسجم را با در نظر گرفتن موازنه ميان حق دفاع و حرمت تجاوز ارائه كرده است. كليد واژه: دفاع مشروع، دفع عدوان، فقه جزايي، امام خميني ره، شهيد ثاني، تناسب در دفاع، ضرورت عقلايي، حريم خصوصي