پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

اين پژوهش با رويكردي ميان‌رشته‌اي و با تلفيق مباني حقوقي و جامعه‌شناختي، به بررسي حقوق مالي زنان در خانواده و چالش‌هاي ناشي از تحولات اجتماعي معاصر مي‌پردازد. مسئله اصلي پژوهش آن است كه نهادهاي حقوقي مرتبط با حقوق مالي زنان، از جمله مهريه، نفقه و اجرت‌المثل، در بستر تغييرات ساختاري خانواده، گسترش اشتغال زنان، افزايش هزينه‌هاي زندگي، تحول سبك زندگي و بازتعريف نقش‌هاي جنسيتي، چگونه فهم، تجربه و اجرا مي‌شوند. در بخش نظري، با تكيه بر مقررات قانون مدني، مباني فقهي و ديدگاه‌هاي جامعه‌شناختي، چارچوب مفهومي پژوهش تبيين شده و در بخش ميداني، از روش كيفي با راهبرد نظريه داده‌بنياد استفاده شده است. داده‌ها از طريق مصاحبه‌هاي نيمه‌ساختاريافته گردآوري و با استفاده از كدگذاري باز، محوري و گزينشي تحليل شده‌اند. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه اگرچه در نظام حقوقي ايران، تأمين نفقه و برخي حمايت‌هاي مالي به‌طور مشخص بر عهده شوهر قرار گرفته است، اما در بسياري از خانواده‌هاي معاصر، به‌ويژه در پي اشتغال زنان، فشارهاي اقتصادي و تغيير الگوهاي زندگي، نوعي انتظار عرفي براي مشاركت مالي زنان در هزينه‌هاي خانوار شكل گرفته است. اين وضعيت، همراه با ابهام در برخي مصاديق نفقه، پيچيدگي در مطالبه و اجراي حقوق مالي، و نيز بار عاطفي و رابطه‌اي اين دعاوي، موجب شكل‌گيري شكافي معنادار ميان حق قانوني و كاركرد رابطه‌اي حقوق مالي زنان شده است. مقوله هسته‌اي كه از تحليل داده‌ها به دست آمد، عبارت است از: «شكاف ميان حق قانوني و كاركرد رابطه‌اي حقوق مالي زنان در خانواده معاصر». بر اساس خط داستان پژوهش، تعارض مالي معمولاً از مرحله ناهماهنگي انتظارات و ادراكات آغاز مي‌شود، سپس به تنش رابطه‌اي و فرسايش عاطفي مي‌انجامد، و در نهايت با حقوقي‌شدن اختلاف، به حوزه مداخله رسمي و قضايي وارد مي‌شود. نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه كارآمدي حقوق مالي زنان صرفاً به وجود قواعد قانوني وابسته نيست، بلكه به نحوه تفسير، آگاهي حقوقي زوجين، سازوكارهاي مشاوره‌اي و ميانجي‌گرانه، و انطباق فهم حقوقي با واقعيت‌هاي زندگي معاصر نيز بستگي دارد. ازاين‌رو، بازخواني و اجراي واقع‌بينانه‌تر اين حقوق، همراه با آموزش حقوق خانواده، شفاف‌سازي مصاديق، و بهره‌گيري از داده‌هاي ميداني در سياست‌گذاري، مي‌تواند به كاهش تعارضات خانوادگي و ارتقاي عدالت در روابط زوجين كمك كند. واژگان كليدي: خانواده، حقوق مالي زنان، نفقه، مهريه، اجرت‌المثل، اشتغال زنان، سبك زندگي، تعارض نقش‌ها.