پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

تجسم اعمال از مسائل مهم معادشناسي است كه به تبيين چگونگي ارتباط ميان اعمال انسان و پاداش و كيفر اخروي مي‌پردازد. مسئله اساسي در اين بحث آن است كه آيا جزاي اخروي امري اعتباري و قراردادي است يا حقيقتي است كه از خود اعمال انسان سرچشمه مي‌گيرد و در نشئه آخرت آشكار مي‌شود. پژوهش حاضر با هدف تحليل تطبيقي ديدگاه علامه طباطبايي، آيت‌الله جوادي آملي و علامه مجلسي درباره حقيقت تجسم اعمال و كيفيت ظهور آن در آخرت و با روش توصيفي ـ تحليلي و بهره‌گيري از مطالعات كتابخانه‌اي انجام شده است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه هر سه انديشمند اصل ارتباط ميان اعمال دنيوي و نتايج اخروي آنها را پذيرفته‌اند، اما در مباني و نحوه تبيين اين ارتباط تفاوت‌هايي دارند. علامه طباطبايي با تكيه بر آيات قرآن و مباني فلسفي، عمل انسان را داراي حقيقتي تكويني و آثاري ماندگار دانسته و جزاي اخروي را ظهور حقيقت و باطن اعمال معرفي مي‌كند. آيت‌الله جوادي آملي با بسط اين مباني، رابطه عمل و عامل را رابطه‌اي وجودي دانسته و بر ظهور عيني اعمال و ملكات نفساني در قيامت تأكيد مي‌ورزد. در مقابل، علامه مجلسي با رويكردي عمدتاً حديث‌محور، ضمن پذيرش تناسب ميان اعمال و جزاي اخروي، در تبيين كيفيت اين ظهور احتياط بيشتري داشته و بر مفاد روايات و امكان تمثل يا ايجاد صورت متناسب با اعمال تأكيد مي‌كند. نوآوري پژوهش حاضر در بازخواني اختلاف اين سه ديدگاه بر اساس سه مؤلفه «مبناي هستي‌شناختي عمل»، «كيفيت ظهور آن در آخرت» و «نحوه تبيين رابطه عمل و جزا» است؛ به‌گونه‌اي كه تفاوت رويكرد فلسفي ـ تفسيري و رويكرد حديثي، بدون تقليل ديدگاه هر انديشمند، آشكار مي‌شود. نتايج نشان مي‌دهد نظريه تجسم اعمال در انديشه اين سه متفكر، افزون بر تبيين رابطه دنيا و آخرت، ظرفيت تبيين عدالت الهي و تقويت مسئوليت اخلاقي انسان را داراست.