
جلسهٔ علمی با موضوع «ادلهٔ عقلی و نقلی اثبات ولایت فقیه»، با ارائهٔ خانم حافظی، استاد حوزهٔ علمیهٔ خواهران مدرسهٔ علمیهٔ الزهرا کازرون، برگزار شد. در این جلسه، صلاحیت فقیه جامعالشرایط برای ادارهٔ جامعهٔ اسلامی در عصر غیبت بر پایهٔ ادلهٔ عقلی و نقلی بررسی شد.
استاد مهمترین ادلهٔ عقلی ولایت فقیه را ضرورت تشکیل حکومت برای اجرای احکام اسلامی، قاعدهٔ حفظ نظام، قاعدهٔ لطف، استدلال به قدر متیقن و ضرورت سپردن مسئولیتهای اجتماعی به افراد متخصص و عادل دانست. بر اساس این استدلالها، جامعهٔ اسلامی در دوران غیبت برای تحقق عدالت، حفظ امنیت و جلوگیری از هرجومرج به مدیریتی صالح و آگاه به احکام شرعی نیاز دارد. همچنین تأکید شد که ادلهٔ عقلی تنها ضرورت وجود حاکم را اثبات نمیکند، بلکه گسترهٔ اختیارات او را نیز تعیین میکند؛ زیرا ادارهٔ همهجانبهٔ جامعهٔ اسلامی با اختیارات محدود ممکن نیست و اسلامیسازی ابعاد مختلف جامعه، پذیرش اطلاق ولایت را ضروری میسازد.
در بخش ادلهٔ نقلی، آیات ۵۹ سورهٔ نساء (اولیالامر)، ۴۹ سورهٔ مائده و ۱۲۲ سورهٔ توبه و روایاتی مانند مقبولهٔ عمر بن حنظله، توقیع شریف امام زمان (عج) و روایت «العلماء ورثة الأنبیاء» بررسی شد. مقبولهٔ عمر بن حنظله و توقیع شریف از مهمترین مستندات روایی طرفداران ولایت فقیه معرفی شدند که بر جایگاه فقهای آگاه به احکام و معارف اهلبیت (ع) تأکید دارند.
همچنین پیشینهٔ تاریخی بحث بهصورت کوتاه مرور شد؛ از آرای فقهایی مانند شیخ مفید و شیخ طوسی تا بسط آن در آثار محقق کرکی و ملا احمد نراقی و سپس طرح مبسوطتر آن در اندیشهٔ امام خمینی. دیدگاههای مختلف فقهای شیعه دربارهٔ گسترهٔ اختیارات فقیه، از ولایت در امور حسبیه تا ولایت عامه و ادارهٔ امور حکومتی، مورد توجه قرار گرفت و بر ضرورت بررسی دقیق سند و دلالت ادله تأکید شد. در این میان، تفکیک بنیادین میان نظریهٔ «ولایت انتصابی» و «ولایت انتخابی» مطرح شد؛ در نظریهٔ انتصاب، مشروعیت فقیه از ناحیهٔ شارع و با واسطهٔ امام معصوم (ع) است و در نظریهٔ انتخاب، نقش اصلی به گزینش مردم داده میشود. افزون بر این، شرایطی مانند اجتهاد، عدالت و بینش سیاسی ـ اجتماعی برای ولی فقیه مورد اشاره قرار گرفت.
در بخش پایانی، برخی نقدها و شبهات مطرح دربارهٔ این نظریه، مانند شبههٔ استبداد و نقدهای مربوط به دلالت برخی روایات، بهصورت مختصر بررسی شد و پاسخهایی مانند تفکیک ولایت مطلقه از دخالت در زندگی خصوصی و لزوم توجه به سند و دلالت دقیق روایات ارائه گردید.
جمعبندی: نتیجهٔ جلسه نشان داد که اثبات ولایت فقیه بر مجموعهای از مبانی عقلانی و شرعی استوار است. ضرورت تشکیل حکومت و استمرار اجرای احکام اسلامی از مهمترین پایههای عقلی این نظریه و آیات و روایات از مهمترین مستندات نقلی آن هستند. همچنین تفکیک میان ضرورت حکومت در عصر غیبت، اثبات گسترهٔ اختیارات فقیه، بحث انتصاب و انتخاب و توجه به نقدها و شبهات، از نکات اساسی در بررسی علمی این موضوع به شمار میرود.
