باهدف تبیین جایگاه، هویت و کرامت زن در اندیشه علامه طباطبایی، بررسی دیدگاه ایشان درباره حقوق و مسئولیتهای زنان و پاسخگویی به برخی پرسشها و شبهات پیرامون تفاوتهای زن و مرد در قرآن و اسلام همچنین بررسی آثار علامه، بهویژه تفسیر المیزان، به شخصیت و جایگاه زن ،میزگرد علمی -پژوهشی باموضوع : «هویت و کرامت زن در هندسه فکری علامه طباطبایی » باارائه اساتید فرهیخته خانم ها:ناهید پرچم پور، فرشته اسدی ومریم اسمعیلی حیدر، مورخ :۲۴آبان1405 باحضور طلاب در حوزه علمیه فاطمهالزهرا (سلاماللهعلیها)، اسلامآباد غرب برگزارشد.
درابتداخانم اسدی درپاسخ پرسش :علامه روایات آفرینش زن از دنده مرد را رد میکند؛ چرا روایات نقص عقل و دین زنان را رد نمیکند؟گفت: علامه طباطبایی معتقد است زن و مرد از یک حقیقت انسانی آفریده شدهاند و زن موجودی فرودست یا آفریدهشده از بخشی از بدن مرد نیست. اما درباره روایات نقصان عقل و دین، ایشان رویکرد متفاوتی دارد و اصل تفاوتهای طبیعی زن و مرد را میپذیرد. منظور از نقصان دین نیز در تفسیر رایج این روایات، محرومیت موقت زن از نماز و روزه در دوران عادت ماهانه است، نه پایینتر بودن ارزش معنوی او. بنابراین، نباید این روایات را به معنای کمارزش بودن زن دانست.
سپس خانم پرچم پوردرجواب سوال : آیا دیدگاه علامه درباره حجاب و پوشش، بر پایه کرامت زن است یا بر پایه پیشگیری از فتنه؟ بیان داشت: در نگاه علامه، حجاب با حفظ عفت، امنیت و سلامت روابط اجتماعی ارتباط دارد. بنابراین، پیشگیری از نگاه و رفتار نادرست، یکی از حکمتهای حجاب است. در عین حال، حجاب نباید به معنای کمارزش بودن زن یا محدود کردن شخصیت او تلقی شود؛ بلکه باید در چارچوب حفظ کرامت و عفاف زن فهمیده شود. البته علامه در تفسیر آیات حجاب، بر جنبه پیشگیری از آزار و فساد نیز تأکید دارد.
وخانم اسمعیلی حیدردرپاسخ سوال سوم : آیا ارث کمتر زن، نشانه کمارزشی اوست؟ علامه چگونه آن را با مسئولیت مالی مرد تبیین میکند؟ اظهارداشت: خیر؛ از نظر علامه، کمتر بودن سهم ارث زن به معنای پایینتر بودن ارزش انسانی او نیست. ایشان این تفاوت را با مسئولیتهای مالی مرد در خانواده توضیح میدهد؛ زیرا پرداخت مهریه و نفقه بر عهده مرد است، در حالی که زن از نظر شرعی وظیفهای برای تأمین هزینههای زندگی خانواده ندارد. بنابراین، تفاوت در سهم ارث به معنای تفاوت در کرامت و ارزش انسانی نیست.
درادامه اساتید به بخش دوم سوالات مطرح شده جواب دادند ازخانم اسدی سوال شد:علامه استقلال مالی زن را میستاید؛ پس لزوم اذن شوهر برای خروج از خانه چگونه با آن جمع میشود؟ وی گفت:ازنظرعلامه، زن در مالکیت اموال، کسب درآمد و تصرف در دارایی خود استقلال دارد و مالکیت او وابسته به اجازه شوهر نیست. اما استقلال مالی با حقوق و وظایف متقابل زندگی زناشویی متفاوت است. بنابراین، در نگاه فقهی ایشان، برخی محدودیتها در خروج زن از خانه در چارچوب حقوق زناشویی مطرح میشود. پس استقلال مالی به معنای نداشتن هیچ مسئولیت و محدودیت خانوادگی نیست.خانم پرچم پور درجواب سوال : اگر زن و مرد در حقیقت انسانی یکی هستند، چرا علامه در برخی آیات زن را عاطفهمحور و مرد را عقلمحور میداند؟پاسخ داد:علامه معتقد است زن و مرد در اصل انسانیت، عقل، اراده و اختیار مشترکاند؛ اما از نظر ویژگیهای طبیعی و روحی تفاوتهایی دارند. ایشان در تفسیر آیه ۱۸سوره زخرف، بر غلبه جنبه عاطفی در زن و جنبه تعقلی در مرد تأکید میکند. البته این دیدگاه به معنای بیعقل بودن زن یا ناتوانی او در تفکر و استدلال نیست. زن نیز توانایی علمآموزی، تفکر و رسیدن به کمالات انسانی را دارد.
وسپس خانم اسمعیلی حیدر درپاسخ سوال:آیا زن از نظر علامه میتواند به اجتهاد و مرجعیت علمی برسد؟ مستندش چیست؟ اضهارداشت: از نظر علمی، زن میتواند تحصیل علوم دینی کند، به مراتب بالای علمی برسد و توانایی استنباط احکام شرعی را کسب کند. علامه بر اشتراک زن و مرد در اصل انسانیت، اندیشه و اراده تأکید دارد. ازمبانی علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ذیل آیه ۴۳سوره نحل («فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ») استفاده میشود که رجوع جاهل به عالم، یک قاعده عقلایی است.
بر اساس این قاعده، ملاک مراجعه، علم و تخصص است، نه جنسیت
بنابراین، اگر زنی به مرتبه اجتهاد و صلاحیت علمی و شرعی مرجعیت برسد، صرف زن بودن نمیتواند مانع رجوع مردم به او باشد؛ مگر اینکه دلیل شرعی معتبری بر منع وجود داشته باشد.
البته این نتیجه، استنباط از مبانی علامه است، نه فتوای صریح ایشان درباره مرجعیت زنان.
درپایان جمشیدی به عنوان دبیرعلمی گفت: این میزگرد فرصتی برای بررسی ابعاد مختلف شخصیت زن در اندیشه علامه طباطبایی بود. مهمترین نکته این است که زن و مرد در اصل انسانیت، اختیار و امکان رسیدن به کمالات معنوی مشترکاند؛ هرچند علامه در برخی زمینهها تفاوتهای طبیعی و حقوقی میان آنها را مطرح میکند.
کرامت زن به عنوان یک انسان، وابسته به جنسیت او نیست؛ بلکه ارزش واقعی انسان در ایمان، تقوا، علم و عمل صالح اوست.
این نشست با طرح پرسشهای علمی و پاسخگویی اساتید، زمینهای برای افزایش آگاهی و شناخت عمیقتر از دیدگاه اسلام درباره هویت و جایگاه زن فراهم کرد.

