ضرورت بازخوانی نقش ولایی حضرت زینب (س)
خانم عبدلی بیان کردند، عاشورا تنها یک واقعه تاریخی نیست؛ منظومهای است از ایمان، ایثار، و ولایتمداری که در آن هر یک از شخصیتها نقشی بیبدیل ایفا کردهاند. اگر حماسه حسینی با خون سیدالشهداء رقم خورد، تداوم و جاودانگی آن به مدد تبیین و بصیرتافزایی حضرت زینب کبری (س) تحقق یافت. ایشان در شرایطی که ظاهراً هیچکس جز کاروان اسیران باقی نمانده بود، با خطبههای آتشین خود در کوفه و شام، نه تنها پیام عاشورا را زنده نگه داشتند، بلکه معیارهای ولایتمداری را در سختترین لحظات تاریخ به تصویر کشید اند. جمله معروف ایشان در پاسخ به ابنزیاد «ما رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا» در عین اختصار، اقیانوسی از معانی ولایی، توحیدی و تسلیممحور را در خود نهفته دارد که محور این پژوهش قرار خواهد گرفت. بر اساس نقل مشهور، هنگامی که کاروان اسرای اهلبیت (ع) را در مجلس ابنزیاد حاضر کردند، او با تعجب و تمسخر از حضرت زینب (س) پرسید: «کَیْفَ رَأَیْتِ صُنْعَ اللَّهِ بِأَخِیکِ وَ أَهْلِ بَیْتِکِ؟» (کار خدا را با برادر و خاندانت چگونه دیدی؟). حضرت زینب (س) در پاسخ، این جمله تاریخی را فرمودند: «ما رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا»؛ جز زیبایی ندیدم. این پاسخ، در نگاه نخست، در تناقض با فجایع عاشورا به نظر میرسد؛ اما وقتی در بستر ولایتمداری و توحید ناب تفسیر شود، عمیقترین و حکیمانهترین نگاه به مقدرات الهی را به نمایش میگذارد. حضرت زینب (س) در این عبارت، مصیبت را نه با معیارهای ظاهری و مادی، که با چشم بصیرت و ولایت محک زدند.
ولایتپذیری محض در برابر اراده الهی
اولین و مهمترین نمود ولایتمداری در این جمله، تسلیم کامل در برابر اراده و مشیت الهی است. حضرت زینب (س) با این بیان، نشان دادند که معیار «زیبایی» و «زشتی» در نگاه یک انسان ولایی، نه با حوادث ظاهری، که با رضایت و خواست خداوند سنجیده میشود. ایشان با این جمله در حقیقت فرمودند: آنچه از ناحیه خداوند برای برادرم و خاندانم مقدر شده بود، عین زیبایی و حکمت بود.
از منظر قرآن کریم، این نگاه ریشه در آیاتی دارد که مؤمنان را به رضایت به قضای الهی فرا میخواند. خدای متعال میفرماید: «عَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ» (بقره/۲۱۶)؛ چه بسا چیزی را خوش ندارید، در حالی که برای شما بهتر است. حضرت زینب (س) در اوج مصیبت، این حقیقت قرآنی را نه فقط باور، که عیناً در مقام عمل پیاده کردند و به ابنزیادِ جبار فهمانداند که معیار شما با معیار اولیاء الله تفاوت دارد.
امام سجاد (ع) درباره مقام والای عمهشان فرمودهاند که ایشان به مقام شامخ ولایت راه یافته است؛ کسی که بدون تعلیم بشر، عالم به معارف الهی میشود، خداوند معلم اوست. این جمله دقیقاً نشاندهنده همین مقام است؛ چرا که فقط کسی میتواند فاجعه کربلا را «زیبا» ببیند که چشمش با نور ولایت روشن شده باشد.
حفظ امامت، محور همه اقدامات
دومین نمود برجسته ولایتمداری، حفظ و صیانت از اصل امامت و ولایت به عنوان خط قرمز اقدامات ایشان است. حضرت زینب (س) در تمام طول مسیر اسارت، از کوفه تا شام، یک هدف اساسی را دنبال میکردند: تثبیت جایگاه امامت و معرفی امام سجاد (ع) به عنوان جانشین برحق سیدالشهداء.
در مجلس ابنزیاد، وقتی او با تکبر پرسید: «این است کردار خدا با برادرت؟»، حضرت زینب (س) با آن جمله مشهور، نه تنها پاسخ او را دادند، بلکه عملاً نشان دادند که این مصیبتها هرگز خللی در اصل ولایت و امامت ایجاد نمیکند. ایشان در ادامه ی همان مجلس و نیز در خطبه کوفه، با صراحت تمام، مردم را به خاطر خیانت و دستکشیدن از امام زمانشان سرزنش کردند: «یا اهلَ الکوفَةِ، یا اهلَ الخَتلِ و الغَدرِ، أَتَبْکُونَ؟!» (ای مردم کوفه، ای اهل نیرنگ و خیانت، آیا گریه میکنید؟!).
همین رویکرد در خطبه شام نیز ادامه یافت؛ جایی که حضرت زینب (س) در برابر یزید، با صلابت تمام ایستادند و ضمن افشای جنایات بنیامیه، پیروزی ظاهری آنان را نه از روی عزت، که از روی سنت استدراج الهی دانستند و یادآور شدند که این پیروزی مقطعی، چیزی از حقانیت ولایت اهلبیت (ع) نمیکاهد.
تبعیت محض از امام معصوم (ع)
سومین نمود ولایتمداری، تبعیت بیچون و چرا از امام معصوم حتی در ظریفترین و سختترین لحظات است. در روز عاشورا، وقتی امام حسین (ع) برای آخرین وداع به خیمهها آمدند و خواهر گرامی خود را در آغوش گرفتند، حضرت زینب (س) با وجود طوفان مصیبت، نه تنها مانع حرکت برادر نشدند، بلکه با کمال تسلیم، او را بدرقه کردند. این تبعیت، در جمله «ما رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا» نیز به وضوح دیده میشود. ایشان با این جمله، در واقع تأکید کردند که هر آنچه بر امامشان و بر آنان گذشت، در مسیر الهی و با رضایت کامل امام صورت پذیرفت و این زیبایی و کمال است. این همان «ولایتپذیری» در عالیترین سطح خود است؛ جایی که عواطف شخصی، حتی عاطفه برادری، هرگز بر تسلیم در برابر ولیالله برابری نمی کند.
قرآن کریم نیز مؤمنان را به این درجه از تسلیم فرا میخواند: «فَلَا وَ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا» (نساء/۶۵). حضرت زینب (س) این آیه را در عمل تحقق بخشیدند و نشان دادند که ولایتمداری یعنی تسلیم محض در برابر قضای الهی که از مجرای امام معصوم جاری شده است.
بصیرت و روشنگری در شرایط بحران
چهارمین نمود، بصیرت و روشنگری به عنوان وظیفه ذاتی یک ولی امر است. حضرت زینب (س) با آنکه در اوج غم و اندوه و در میان انبوه دشمنان قرار داشتند، هیچگاه از وظیفه تبیین و روشنگری غافل نشدند. جمله «ما رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا» خود یک عملیات روشنگری بود؛ چرا که با این جمله، تفسیر نادرست دشمن از واقعه عاشورا را یکسره باطل کردند و نشان دادند که خون شهدا و اسارت اهلبیت، هرگز به معنای شکست حق نیست. از منظر قرآن، روشنگری و تبیین، یکی از ارکان اصلی ولایتمداری است. خدای متعال به پیامبر (ص) میفرماید: «قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي» (یوسف/۱۰۸). حضرت زینب (س) نیز با بهرهگیری از همین بصیرت الهی، مسیر حق را از باطل جدا ساختند و با خطبههای خود، افکار عمومی را بر ضد دستگاه اموی برانگیختند. به تعبیر برخی محققان، ایشان با این جمله به مقام انسان کامل میرسند که حقیقت دین را چنان شناخته است که شهادت برادر و یارانش را «زیبا» میخواند.
بنابرین جمله «ما رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا» عصاره ولایتمداری حضرت زینب (س) است. این جمله به ما میآموزد که:
۱. ولایتمداری یعنی تسلیم محض در برابر اراده الهی، حتی وقتی ظاهر حوادث تلخ و ناگوار است.
۲. ولایتمداری یعنی حفظ اصل امامت و هرگز کوتاه نیامدن از معرفی و دفاع از امام معصوم.
۳. ولایتمداری یعنی تبعیت عملی از امام، حتی اگر این تبعیت هزینههای سنگین عاطفی و جانی داشته باشد.
۴. ولایتمداری یعنی بصیرت و روشنگری در بحرانیترین شرایط و نترسیدن از تبیین حق.
امروز نیز امت ما در شرایط مشابهی قرار دارد؛ جنگی تحمیلی از سوی جبهه باطل، تلاش برای مخدوش کردن حقایق، و القای یأس و ناامیدی. وظیفه ماست که با الگوگیری از حضرت زینب (س)، چشم بصیرت خود را باز کنیم و حتی در سختترین شرایط، بر محور ولایت، استقامت و روشنگری را پیشه کنیم و بدانیم که نصرت الهی، هرچند با تأخیر، اما حتمی و قطعی است.
