نشست «آسیب شناسی مطالعه در فضای مجازی» به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی در تاریخ شنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۴ با حضور کارشناس محترم سرکار خانم زهرا حیدری مقدم، مدرس و مشاور و حوزه حدود 30 نفر از بانوان طلبه در مدرسه علمیه تخصصی حضرت زینب کبری علیها السلام برگزار شد.
سرکار خانم حیدری بیان نمودند: در عصر حاضر، با گسترش روزافزون فناوریهای دیجیتال، شاهد انتقال تدریجی مطالعه از شکل سنتی و کتابهای کاغذی به سمت فضای مجازی هستیم. این تحول، اگرچه انکارناپذیر و پرسرعت است، اما همانند هر پدیده نوظهور دیگری، دارای دو روی سکه است. از یک سو، مزایا و فرصتهای بیسابقهای را در اختیار ما میگذارد و از سوی دیگر، چالشها و آسیبهای خاص خود را به همراه میآورد. آسیبشناسی این انتقال برای بهرهگیری بهینه و هوشمندانه از آن، امری ضروری و اجتنابناپذیر است.
ایشان افزودند: بدون شک، مطالعه در فضای مجازی دستاوردهای قابل توجهی به ارمغان آورده است. مهمترین مزیت، دسترسی بیسابقه و سهولت استفاده است؛ ایجاد یک کتابخانه کامل در جیب، حذف محدودیتهای جغرافیایی و زمانی، و خرید آنی کتابها. افزون بر این، قابلیتهای چندرسانهای و تعاملی، مانند استفاده از فیلم، پادکست و ابزارهای کمکمطالعه نظیر فرهنگ لغت یکپارچه و جستجوی سریع، تجربه یادگیری را غنیتر میکند. از منظر اقتصادی و زیستمحیطی نیز، کاهش هزینهها و مصرف کاغذ، همراه با امکان تشکیل اجتماعهای آنلاین حول کتابها، از دیگر نقاط قوت این فضا محسوب میشود.
در ادامه کارشناس محترم خاطرنشان کرد: این مسیر پرنور، سایههایی نیز دارد. نخستین نگرانی، مسائل فیزیکی و بهداشتی مانند خستگی چشم دیجیتال، اختلال در خواب و مشکلات اسکلتی-عضلانی است. از سوی دیگر، تهدید جدیتر، آسیب به کیفیت مطالعه است؛ حواسپرتیهای دائمی فضای مجازی و عادت به مطالعه سطحی و اسکن کردن مطالب، تمرکز و عمق تأمل را کاهش میدهد. همچنین، برای بسیاری، لذت حس فیزیکی کتاب و حضور آن در زندگی روزمره، غیرقابل جایگزین است. وابستگی به فناوری و برق، چالشهای حقوقی مالکیت، و تنوع آزاردهنده فرمتهای فایل نیز از موانع پیش رو هستند. اما آسیبها تنها به این سطح ختم نمیشوند و لایههای عمیقتری نیز وجود دارد. مطالعات نشان میدهد پردازش شناختی اطلاعات در صفحه نمایش، نسبت به متن چاپی، ضعیفتر است و میتواند به تضعیف حافظه بلندمدت و کاهش تفکر انتقادی بینجامد. در بعد اجتماعی، خطر عمیقتر شدن شکاف دیجیتالی و تهدید اقتصاد نشر سنتی قابل تأمل است. نگرانیهای اخلاقی پیرامون نقض حریم خصوصی و ردیابی عادات مطالعه کاربران نیز پرسشهای جدی ایجاد میکند. بنابراین، کلید بهرهوری در تعادل و استفاده هوشمندانه است. راهکارهایی مانند تلفیق روش چاپی و دیجیتال، استفاده از کتابخوانهای مبتنی بر جوهر الکترونیک، رعایت اصول ارگونومی و افزایش سواد دیجیتال برای احقاق حقوق و حفظ حریم خصوصی، میتواند ما را از دام افراط و تفریط برهاند و مسیری میانه را برای بهرهگیری از بهترینهای هر دو جهان رقم بزند
