خانم مریم اسقانیان طلبه سال چهارم در کلاس درس منطق با راهنمایی استاد عالیه سعیدی ژورنال کلاب زیر را ارائه نمودند.
عنوان: چالش ناکارآمدی بلاغت سنتی اسلامی از منظر بلاغت جدید عربی.
نویسندگان: موسی خضریآذر، عیسی متقیزاده، فرامرز میرزایی و خلیل پروینی.
منبع: نشریه ادب عربی، دانشگاه تهران، تابستان ۱۴۰۱.
■هدف اصلی و ضرورت تحقیق
نویسندگان در پی آن هستند که انتقادهای وارد شده به «بلاغت سنتی» توسط پژوهشگران مدرن عرب را واکاوی کنند. از اواخر قرن نوزدهم (با پیشگامی افرادی مثل شیخ محمد عبده)، جریانی برای نوسازی بلاغت شکل گرفت که معتقد بود بلاغت سنتی کارآمدی خود را از دست داده است. این مقاله منشأ این انتقادات را بررسی کرده و درستی یا نادرستی آنها را میسنجد.
■این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. نویسندگان ابتدا فهرستی از پربسامدترین انتقادها تهیه کرده و سپس به تحلیل محتوایی آنها پرداختهاند.
■محورهای اصلی انتقاد به بلاغت سنتی
بر اساس یافتههای مقاله، مهمترین انتقادهای مدرنها شامل:
اثرپذیری از فلسفه و منطق یونان: منتقدان معتقدند بلاغت تحت تأثیر ارسطو، از ذوق ادبی فاصله گرفته و به سمت قواعد خشک منطقی رفته است.
ایستا بودن و عدم هماهنگی با تحولات زبانی: ادعا میشود که بلاغت سنتی زبان را پدیدهای تغییرناپذیر میداند و با دگردیسیهای زبان مدرن همراه نیست.
ارزشگذاری و داوری متون: منتقدان میگویند بلاغت سنتی به جای توصیف متن، فقط به دنبال صدور حکم «خوب» یا «بد» بودن است.
نابسامانی موضوعی و جزئینگری: عدم انسجام در مباحث و تمرکز بر اجزای کوچک به جای کل متن.
■نتایج
نویسندگان مقاله در دفاع از بلاغت سنتی به نتایج جالبی رسیدهاند که میتوانید روی آنها تأکید کنید:
همسنجی نادرست : منتقدان اغلب بلاغت اسلامی را با بلاغت یونانی یا مکاتب نقدی غرب (مثل سبکشناسی) مقایسه میکنند، در حالی که بافت تاریخی و اجتماعی آنها کاملاً متفاوت است.
توصیفی بودن بلاغت اصیل: مقاله ثابت میکند که آثار بزرگانی مثل عبدالقاهر جرجانی برخلاف ادعای منتقدان، کاملاً توصیفی و تحلیلی هستند، نه فقط ارزشگذار.
■نویسندگان با بررسی تحلیلهای مختلف از یک بیت شعر در طول تاریخ، نشان میدهند که بلاغت سنتی در عمل بسیار پویا بوده و روشهای تحلیلی آن تکامل یافته است.
اشتباه در مصداق: نویسندگان معتقدند بسیاری از انتقادها فقط به «درسنامههای متأخر» (مثل مطوّل و مختصرالمعانی) وارد است، نه به کل تاریخ بلاغت و آثار پیشروانی چون جرجانی و سکاکی.
