پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده ازدواج به عنوان يك نهاد حقوقي و اجتماعي، نقش مهمي در ايجاد مودت، آرامش و انس ميان زن و شوهر ايفا مي‌كند. يكي از ثمرات ارزشمند اين پيوند، امكان فرزندآوري و تداوم نسل است. از منظر آموزه‌هاي اسلامي، فرزند نعمتي الهي و زينت زندگي والدين به شمار مي‌رود، و داشتن فرزندان متعدد امري پسنديده تلقي شده است. بديهي است كه تمايل به داشتن فرزند از حقوق طبيعي هر يك از زوجين محسوب مي‌شود و اصولاً هيچ‌يك نمي‌تواند بدون رضايت طرف مقابل، او را از اين حق مشروع و فطري محروم كند؛ مگر در موارد خاص و استثنايي كه ضرورت، چنين اقدامي را توجيه نمايد. در عين حال، يكي از مسائل مهم و در عين حال چالش‌برانگيز در روابط زناشويي، تصميم يك‌جانبه يكي از طرفين براي جلوگيري از بارداري است؛ تصميمي كه گاه در قالب شرطي ضمن عقد نكاح تحت عنوان امتناع از فرزندآوري درج مي‌شود. اين مقاله با رويكرد توصيفي-تحليلي، درصدد واكاوي حدود اختيار و اراده هر يك از زوجين در زمينه خودداري از داشتن فرزند در طول زندگي مشترك و نيز بررسي اعتبار يا بي‌اعتباري شرط عدم تمايل به فرزندآوري ضمن عقد ازدواج است. تعارض نظر ميان زوجين در خصوص داشتن يا نداشتن فرزند، پديده‌اي رايج در زندگي خانوادگي امروز به شمار مي‌رود؛ يكي از طرفين ممكن است مشتاق فرزند باشد، در حالي كه ديگري بنا به دلايلي مخالف اين امر باشد. تحليل همه‌جانبه اين مسئله، مستلزم شناسايي دقيق علل، انگيزه‌ها و زمينه‌هاي آن است، به‌ويژه آنكه چنين اختلافاتي در بسياري از خانواده‌ها به چشم مي‌خورد. با بررسي و تحليل مستندات فقهي و حقوقي، روشن مي‌شود كه صدور حكم قطعي در اين باره بسيار دشوار است؛ چرا كه جلوگيري از فرزندآوري غالباً نيازمند اقدامات پيشگيرانه است كه خود، مسائل فقهي و اخلاقي خاصي را به دنبال دارد. اگرچه نمي‌توان تنها با تكيه بر ادله ابتدايي، زوج يا زوجه را به پذيرش فرزند وادار كرد، اما نمي‌توان از پيامدهاي حقوقي، اخلاقي و اجتماعي چنين اختلافي نيز چشم‌پوشي كرد. اين مسئله در متون پيشين به‌صورت مستقيم مورد توجه قرار نگرفته بود؛ به همين دليل در تحليل‌هاي صورت‌گرفته، به دلالت‌هاي ضمني و نكات پنهان منابع توجه ويژه‌اي شده و نتايج قابل تأملي به‌دست آمده است.