پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

اين پژوهش با هدف واكاوي انديشه ميرزا محمدحسين نائيني در نظريه‌پردازي فرمانروايي مشروطه، به تحليل كتاب ارزنده وي «تنبيه‌الامة و تنزيه‌الملة» در بستر تاريخي و فكري نهضت مشروطه مي‌پردازد. اين رساله به‌عنوان يكي از مهم‌ترين دفاعيات فكري از مشروطيت از منظر فقه شيعي، نقشي بي‌بديل در تاريخ تحولات سياسي ايران ايفا كرده است. انديشه بنيادي پژوهش، بررسي چگونگي استنادهاي نقلي و استدلال‌هاي عقلي نائيني براي ارائه چارچوبي فقهي منسجم و مشروعيت‌بخشي به جايگاه و نقش مردم و همچنين تحديد قدرت سياسي مطلقه است. او در اين اثر تلاش مي‌كند تا سازگاري مباني دين با ساختارهاي نوين حكومتي را به اثبات رساند. اين پژوهش با رويكرد توصيفي-تحليلي و روش تحليل محتواي كيفي، روش‌شناسي اجتهادي نائيني را در پيوند شريعت با الزامات دولت مدرن تبيين مي‌كند. اين مطالعه با بررسي دقيق گونه‌هاي استناد ايشان به منابع نقلي مانند قرآن و روايات و استدلال ايشان به قواعد عقلي-فقهي بنيادين مانند «قبح ذاتي ظلم» و قاعده «مقدمه واجب»، به تبيين ماهيت فرمانروايي خودكامه (سلطنت تمليكيه) در برابر ماهيت مشروطه (سلطنت ولايتيه)، و جايگاه بنيادين مردم در فرمانروايي پرداخته است. نائيني استدلال مي‌كند كه براي جلوگيري از ظلم كه عقلاً و شرعاً قبيح است، وجود مجلس و قانون اساسي به‌عنوان مقدمه واجب، امري ضروري است. ايشان در اين كتاب به تبيين چارچوب فقهي براي مشروعيت‌بخشي به جايگاه و نقش مردم و نظارت عمومي با حفظ مباني شرعي مي‌پردازد. دستاورد پژوهش اين است كه فرمانروا در فرمانروايي خودكامه، كشور را مِلك طلق خود و مردم را بردگان خود مي‌پندارد، اما در فرمانروايي مشروطه، حاكم خودش را نماينده و وكيل مردم دانسته و كشور امانتي در دست اوست. در چنين نظامي، مردم از جايگاه رعيّت به شهرونداني داراي حق و تكليف ارتقا يافته و وظيفه خطير نظارت همگاني را بر عهده مي‌گيرند.