به گزارش معاونت پژوهش مدرسه علمیه تخصصی جامعة النور شیراز، چهارمین جلسه کارگاه تخصصی «پایان‌نامه‌نویسی کاربردی» ویژه طلاب سطح سه رشته مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی، با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احد امیدی، استاد حوزه و دانشگاه، دکترای روان‌شناسی، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز و رئیس کارگروه تصویب موضوع و طرح‌های پژوهشی رشته مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی این مدرسه تخصصی، روز دوشنبه ۴ آبان ماه ۱۴۰۵ برگزار شد.
در این جلسه، دکتر امیدی با تبیین مراحل مختلف تدوین پایان‌نامه، بر ضرورت تسلط پژوهشگر بر مهارت‌های پایه تحقیق، از جمله جست‌وجوی منابع فارسی و لاتین، استفاده از پایگاه‌های علمی، گردآوری و تحلیل داده‌ها و آشنایی با ابزارهای نگارش علمی تأکید کرد. وی با اشاره به ظرفیت پایگاه‌هایی همچون ایرانداک، نورمگز، مگیران و SID، بهره‌گیری هدفمند از منابع معتبر و بررسی پژوهش‌های پیشین را از الزامات انتخاب موضوع و شناسایی خلأهای پژوهشی دانست.
وی همچنین با اشاره به کاربرد فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی در فرایند پژوهش، استفاده از این ابزارها را در جست‌وجوی اولیه منابع، ترجمه، دسته‌بندی اطلاعات و استخراج کدهای اولیه مفید ارزیابی کرد؛ با این حال، بر ضرورت مراجعه مستقیم به منابع اصلی، بررسی صحت ارجاعات و اعتبارسنجی اطلاعات و پرهیز از اتکای کامل به خروجی ابزارهای هوشمند تأکید نمود.
استاد حوزه و دانشگاه در ادامه، ساختار طرح اجمالی و تفصیلی و اجزای اصلی آن، از جمله بیان مسئله، پیشینه پژوهش، اهمیت و ضرورت، اهداف و پرسش‌های تحقیق را تشریح کرد و با معرفی برخی رویکردهای پژوهشی، تفاوت میان مطالعات مبتنی بر تدوین مدل مفهومی، طراحی بسته آموزشی و پژوهش‌های مقایسه‌ای و انتقادی را توضیح داد. وی، مرور نظام‌مند آثار پیشین و بررسی میزان ارتباط آن‌ها با موضوع را راهکاری ضروری برای جلوگیری از تکرار پژوهش و دستیابی به مسئله‌ای دقیق و قابل دفاع برشمرد.
در بخش دیگری از این کارگاه تخصصی، دکتر امیدی با ارائه نمونه‌های کاربردی از پژوهش‌های انجام‌شده، مراحل شناسایی مفاهیم متناظر با موضوع تحقیق را تبیین کرد. وی توضیح داد که پس از استخراج مفاهیم از منابع لغوی، آیات و روایات، لازم است میزان ارتباط و ضرورت هر مفهوم با نظر متخصصان بررسی شود. در این زمینه، شاخص روایی محتوا (CVI) و نسبت روایی محتوا (CVR) به‌عنوان ابزارهایی برای ارزیابی مفاهیم معرفی شد و بر ضرورت مستندسازی نتایج داوری خبرگان تأکید گردید.
وی سپس به تشریح فرایند استخراج مؤلفه‌های مدل مفهومی پرداخت و سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی را توضیح داد. بر اساس این روش، پژوهشگر ابتدا داده‌های مرتبط را از منابع موردنظر گردآوری و کدهای اولیه را استخراج می‌کند؛ سپس با شناسایی شباهت‌ها و هم‌پوشانی‌های معنایی، کدهای مرتبط را در قالب مقوله‌های محوری دسته‌بندی کرده و در مرحله بعد، مؤلفه‌های اصلی و ارتباط میان آن‌ها را مشخص می‌سازد.
دکتر امیدی همچنین با اشاره به امکان استفاده از مصاحبه در برخی پژوهش‌های کیفی، مفهوم اشباع داده‌ها را تشریح کرد و نشان داد که گردآوری اطلاعات تا زمانی ادامه می‌یابد که داده‌های جدید، مفاهیم تازه‌ای به یافته‌های پیشین اضافه نکنند.
وی در ادامه، نحوه ترسیم مدل مفهومی بر اساس مؤلفه‌های استخراج‌شده را توضیح داد و بر ضرورت تفکیک عوامل زمینه‌ای و مؤثر، مؤلفه‌های هسته‌ای و پیامدها تأکید کرد. وی خاطرنشان کرد که پس از تدوین مدل اولیه، لازم است مؤلفه‌ها و ساختار پیشنهادی در اختیار متخصصان و داوران قرار گیرد تا از نظر روایی و اعتبار ارزیابی شود. همچنین مستندات مربوط به ارزیابی خبرگان باید در پیوست پایان‌نامه درج شود تا فرایند دستیابی به یافته‌ها و تأیید علمی آن‌ها قابل پیگیری باشد.
در ادامه مباحث، نحوه طراحی و تدوین بسته آموزشی و الزامات علمی و اجرایی آن تشریح شد. عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز با تأکید بر ضرورت طراحی بسته آموزشی بر اساس مؤلفه‌های استخراج‌شده و متناسب با ویژگی‌های مخاطبان، تعیین جامعه هدف، شرایط ورود مخاطبان، تعداد جلسات و اهداف آموزشی را از الزامات اساسی این فرایند برشمرد.
همچنین ایشان، بر لزوم تدوین دقیق و منسجم عنوان، هدف، محتوای آموزشی، روش‌ها و فنون مورد استفاده و تکالیف هر جلسه تأکید کرد و قابلیت بهره‌برداری سایر پژوهشگران از بسته طراحی‌شده در مطالعات و برنامه‌های آموزشی را از معیارهای مهم در تدوین آن دانست و تلفیق هدفمند آموزه‌های اسلامی با روش‌ها و فنون علمی مرتبط را از ملاحظات اساسی در طراحی و تدوین این بسته‌ها عنوان کرد.
دکتر امیدی در بخش دیگری از مباحث، ساختار فصل‌های پایان‌نامه را تشریح کرد و فصل دوم را به مبانی نظری و پیشینه پژوهش اختصاص داد. وی توصیه کرد پژوهشگران با بررسی نمونه پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مرتبط، ساختاری منطقی و متناسب با موضوع خود برای این فصل طراحی کنند و مطالب را با رعایت توالی علمی، از تعاریف و مفاهیم تا نظریه‌ها، ابعاد و پیشینه پژوهش‌های داخلی و خارجی سامان دهند. همچنین استفاده از قابلیت‌های نرم‌افزار Word برای عنوان‌بندی، دسته‌بندی و نظم‌بخشی به مطالب گردآوری‌شده را مورد تأکید قرار داد.
وی در تبیین فصل سوم، به ضرورت تشریح دقیق روش‌شناسی پژوهش، روش‌های گردآوری و تحلیل داده‌ها، جامعه پژوهش، شیوه نمونه‌گیری و مراحل اجرای تحقیق پرداخت و توضیح داد که در پژوهش‌های مبتنی بر منابع اسلامی، مفاهیم و گزاره‌های مرتبط با موضوع می‌توانند جامعه متنی پژوهش را تشکیل دهند. در پژوهش‌های کیفی، انتخاب هدفمند متخصصان و صاحب نظران برای ارزیابی مفاهیم و مدل، متناسب با ماهیت تحقیق انجام می‌شود. در این فصل به تبیین روش و مراحل اجرای پژوهش اختصاص دارد و گزارش یافته‌ها، کدهای استخراج شده، مؤلفه‌ها و پاسخ به پرسش‌های تحقیق باید در فصل چهارم ارائه شود و فصل پنجم به بحث و نتیجه‌گیری اختصاص دارد.
دکتر امیدی در جمع‌بندی مباحث، با تأکید بر ضرورت حرکت مرحله به مرحله در فرایند تدوین پایان‌نامه، انتخاب موضوع متناسب با حوزه تخصصی، تدوین دقیق طرح‌های پژوهشی و بهره‌گیری از نمونه‌های معتبر پژوهشی را از عوامل تسهیل‌کننده مسیر تحقیق دانست. وی همچنین خاطرنشان کرد که تولید طرح‌ها و پایان‌نامه‌های منسجم و برخوردار از کیفیت علمی، علاوه بر ارتقای توانمندی پژوهشگران، می‌تواند زمینه بهره‌گیری سایر طلاب و پژوهشگران از تجربه‌ها و الگوهای علمی موفق را فراهم سازد.
