به گزارش معاونت پژوهش مدرسه علمیه تخصصی جامعة النور شیراز، سومین جلسه کارگاه تخصصی «پایان‌نامه‌نویسی کاربردی» ویژه طلاب سطح سه رشته مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی، با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احد امیدی، استاد حوزه و دانشگاه، دکترای روان‌شناسی، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز و رئیس کارگروه تصویب موضوع و طرح‌های پژوهشی رشته مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی این مدرسه تخصصی، روز دوشنبه ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵ برگزار شد.
در این جلسه، دکتر امیدی با تأکید بر ضرورت تدوین طرح تفصیلی در کنار طرح اجمالی، به تبیین اجزای اصلی طرح تفصیلی پرداخت و بیان مسئله، پرسش‌های اصلی و فرعی، فرضیه‌ها، اهداف، پیشینه پژوهش، ضرورت و اهمیت، روش تحقیق و ساختار فصول را از بخش‌های مهم این طرح برشمرد.
وی در تشریح اصول نگارش بیان مسئله، بر ضرورت حرکت از موضوع کلی به سوی مسئله اصلی پژوهش تأکید کرد و توضیح داد که پژوهشگر باید با استفاده از منابع علمی معتبر و به‌روز، ابتدا زمینه موضوع را تبیین کند و سپس مسئله محوری، ابعاد آن و ارتباط متغیرها یا مفاهیم اصلی پژوهش را توضیح دهد. همچنین، پرسش‌های فرعی باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که پاسخ به آن‌ها در نهایت، پاسخ پرسش اصلی را فراهم کند.
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه، تفاوت پرسش و فرضیه پژوهش را تشریح کرد و یادآور شد که فرضیه، حدس خردمندانه پژوهشگر درباره پاسخ احتمالی پرسش تحقیق است. به گفته وی، در پژوهش‌های اکتشافی با هدف کشف و تدوین مدل، الگو یا طراحی بسته آموزشی جدید، ممکن است امکان پیش‌بینی پاسخ از ابتدا وجود نداشته باشد؛ اما در پژوهش‌های کمی، ارتباطی و اثربخشی، فرضیه‌ها باید متناسب با پرسش‌های پژوهش تدوین شوند و میان این دو هماهنگی کامل برقرار باشد.
دکتر امیدی همچنین با اشاره به اهمیت پیشینه پژوهش، توصیه کرد پژوهشگران در حوزه روان‌شناسی و مشاوره خانواده، مطالعات لاتین و فارسی مرتبط با موضوع را با اولویت پژوهش‌های جدید و معتبر بررسی کنند. وی تأکید کرد معرفی پیشینه نباید به ذکر نام پژوهشگر و عنوان اثر محدود شود، بلکه لازم است موضوع، زمان انجام، روش و مهم‌ترین یافته‌های هر پژوهش به اختصار بیان شود. همچنین، دسته‌بندی و جمع‌بندی مطالعات پیشین می‌تواند به تبیین خلأ پژوهشی و مشخص‌شدن وجوه تمایز تحقیق حاضر کمک کند.
وی در تبیین ضرورت و اهمیت پژوهش نیز بر لزوم استناد به منابع علمی معتبر و جدید تأکید کرد و بیان داشت که این بخش باید ضمن تشریح نیازهای موجود، کاربردهای نظری و عملی پژوهش و مسئله‌ای را که تحقیق درصدد پاسخ‌گویی به آن است، به روشنی نشان دهد.
در بخش دیگری از کارگاه، دکتر امیدی با ارائه نمونه‌هایی از پژوهش‌های مبتنی بر استخراج مدل مفهومی، به تشریح مراحل روش‌شناختی این دسته از مطالعات پرداخت و شناسایی مفاهیم متناظر با موضوع، بررسی معناشناختی واژگان، گردآوری داده‌ها از منابع دینی، غربالگری اطلاعات و استخراج مؤلفه‌ها را از مراحل اصلی این فرایند معرفی کرد.
وی با اشاره به ضرورت بررسی دقیق واژگان، مراجعه به منابع معتبر لغوی و اصطلاحی، از جمله آثار فیروزآبادی، ابن‌فارس، جوهری، زمخشری و ابن‌منظور را در شناسایی حوزه معنایی مفاهیم ضروری دانست و افزود: پژوهشگر پس از شناسایی مفاهیم اولیه، باید داده‌های مرتبط را از منابع موردنظر گردآوری و پس از بررسی اعتبار و تناسب آن‌ها، اطلاعات نهایی را برای تحلیل آماده کند.
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه، سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی را در تحلیل داده‌های کیفی، مراحلی مرتبط و مکمل دانست و بر ضرورت آموزش و اجرای هر سه مرحله تأکید کرد. وی کدگذاری باز را فرایند استخراج کلیدواژه‌ها و مفاهیم معنادار از داده‌های اولیه، کدگذاری محوری را دسته‌بندی کدهای مشابه و تبدیل آن‌ها به مقوله‌ها و مؤلفه‌های مشترک و کدگذاری انتخابی را مرحله سازمان‌دهی مقوله‌های اصلی و تبیین ارتباط میان آن‌ها برای شکل‌گیری مدل مفهومی معرفی کرد.
دکتر امیدی با ارائه نمونه‌هایی از تحلیل متون روایی و مصاحبه‌های کیفی، توضیح داد که پژوهشگر باید مفاهیم اصلی و کلیدواژه‌های معنادار را از داده‌ها استخراج کند، کدهای مشابه را در دسته‌های مرتبط قرار دهد و برای هر دسته، عنوانی متناسب با محتوای آن انتخاب کند. سپس با مشخص کردن ارتباط میان مؤلفه‌ها، مدل نهایی را ترسیم و برای ارزیابی و اعتبارسنجی در اختیار متخصصان قرار دهد.
وی همچنین بهره‌گیری از ابزارهای هوش مصنوعی را در ترجمه منابع، استخراج اولیه مفاهیم، سامان‌دهی داده‌ها و دسته‌بندی کدها مفید دانست؛ ب ااین حال، بر ضرورت نظارت علمی پژوهشگر و انجام تحلیل نهایی بر اساس تشخیص و استدلال مستقل تأکید کرد.
در ادامه، تفاوت فرایند طراحی مدل مفهومی و تدوین بسته آموزشی تشریح شد. دکتر امیدی بیان کرد: چنانچه پژوهشگر قصد طراحی بسته آموزشی جدیدی داشته باشد، ابتدا باید مؤلفه‌های مرتبط با موضوع را شناسایی و استخراج کند و سپس محتوای آموزشی را بر اساس آن‌ها سامان دهد. در مقابل، در صورت وجود بسته آموزشی معتبر، امکان استفاده از مؤلفه‌ها و محتوای آن به‌عنوان مبنای پژوهش وجود دارد؛ مشروط بر آنکه منبع اصلی معرفی و تناسب آن با هدف تحقیق بررسی شود.
وی در ادامه افزود: در طراحی بسته آموزشی، لازم است اهداف هر جلسه، محتوای آموزشی، تکنیک‌ها و شیوه‌های اجرا به‌صورت دقیق مشخص شوند. پس از تدوین بسته نیز می‌توان روایی و اعتبار محتوایی آن را با نظر متخصصان بررسی کرد. اما اگر هدف پژوهش سنجش اثربخشی بسته باشد، اجرای آن در میدان و ارزیابی نتایج با استفاده از روش‌های مناسب آماری ضرورت دارد. ازاین‌رو، طراحی بسته، اعتبارسنجی آن و سنجش اثربخشی، مراحل و اهداف متمایزی هستند که باید در عنوان، پرسش‌ها و روش تحقیق به درستی منعکس شوند.
دکتر امیدی در جمع‌بندی مباحث، بر ضرورت تقویت مهارت‌های بنیادین پژوهش، از جمله جست‌وجوی منابع فارسی و لاتین، گردآوری و تحلیل داده‌ها، تسلط بر اصول نگارش علمی و بهره‌گیری صحیح از فناوری‌های نوین تأکید کرد. وی خاطرنشان ساخت که آشنایی با ساختار پایان‌نامه و استفاده از نمونه‌های معتبر، به تنهایی برای ارتقای کیفیت پژوهش کافی نیست؛ بلکه این امر مستلزم برخورداری پژوهشگر از توانایی تحلیل، تفکر مستقل و مهارت نگارش علمی است.
همچنین، با توجه به تخصصی بودن مباحث مرتبط با طراحی مدل مفهومی، مراحل کدگذاری و تدوین بسته‌های آموزشی، مباحث تکمیلی در جلسه آتی، با هدف تعمیق آموخته‌ها و ارتقای مهارت‌های پژوهشی طلاب برگزار خواهد شد.
