در راستای ضرورت شناخت دقیق چالش‌های فرهنگی و سیاسی در عصر دیجیتال، سومین پیش‌نشست تخصصی همایش ملی «ابعاد حرمت سیاسی پدیده کشف حجاب» به همت مدرسه علمیه خدیجه کبری (علیها السلام) و با همکاری دبیرخانه همایش برگزار شد. این نشست با تمرکز بر واکاوی پیوند میان «نافرمانی مدنی» و «بازنمایی حجاب در فضای مجازی»، بستری برای تبادل آرای اساتید و پژوهشگران فراهم آورد تا ضمن آسیب‌شناسی این پدیده، راهکارهای عملیاتی در سطوح مختلف حکمرانی و گفتمانی بررسی شود.
موضوع: تبیین ابعاد سیاسی نافرمانی مدنی در بازنمایی پوشش زنان در فضای مجازی.
استاد ارائه‌دهنده: سرکار خانم دکتر فاطمه دردشتی (دانش‌آموخته دکترای سیاست‌گذاری فرهنگی دانشگاه امام صادق (علیه السلام) و پژوهشگر حوزه فرهنگ و رسانه)
دبیر علمی: دکتر رضا محمودی (عضو هیئت علمی گروه حقوق مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)
بخش اول: مبانی نظری و آسیب‌شناسی پدیده
دکتر دردشتی در ابتدای سخنان خود به واکاوی مفهومی «نافرمانی مدنی» در تقابل با «شورش» پرداخت. وی با تمایز قائل شدن میان این دو مفهوم، توضیح داد که نافرمانی مدنی به معنای سرپیچی سازمان‌یافته از قوانین به قصد تغییر آن‌هاست، در حالی که شورش ماهیتی متفاوت دارد.
ایشان در آسیب‌شناسی وضعیت موجود، به چند محور کلیدی اشاره کردند:
1.استحاله مرجعیت‌های اجتماعی: دکتر دردشتی معتقد است یکی از ریشه‌های اصلی این چالش، تغییر در کانون‌های مرجعیت است. خانواده و نهادهای آموزشی-تربیتی جایگاه خود را به عنوان مرجع تصمیم‌ساز برای نسل جدید از دست داده و جای خود را به بلاگرها و سلبریتی‌های فضای مجازی داده‌اند که لزوماً از مبانی فکری اصیل پیروی نمی‌کنند.
2. شکاف فرهنگی: ایشان بر ایجاد فاصله میان باورهای سنتی و زیست‌بوم جدید فضای مجازی تأکید کرده و این شکاف را عامل اصلی بروز ناهنجاری‌های رفتاری در حوزه پوشش دانستند.
3.تغییر الگوی کنشگری: وی اشاره کرد که جامعه از «الگوی کنشی» (کنشگری فعال و هدفمند بر اساس ارزش‌ها) به سمت «الگوی واکنشی» (رفتارهای احساسی و تأثیرپذیر) حرکت کرده است.
4. اثرگذاری پنهان الگوریتم‌ها: یکی از نکات بدیع سخنرانی ایشان، تأکید بر نقش الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی بود. وی توضیح داد که چگونه این الگوریتم‌ها با تقویت محتواهای خاص، به عادی‌سازی و ترویج الگوهای خاصی از پوشش کمک می‌کنند و عملاً در خدمت پیشبرد جریان‌های فرهنگی مخالف قرار گرفته‌اند.
بخش دوم: انتقال از فضای حقیقی به مجازی
استاد ارائه‌دهنده با اشاره به تغییر میدان نبرد فرهنگی، خاطرنشان کرد که مسئله پوشش از «مدل خیابانی» به «مدل فضای مجازی» منتقل شده است. به تعبیر ایشان، فضای مجازی اکنون به عنوان اصلی‌ترین میدان برای بازنمایی و هنجارسازی‌های جدید عمل می‌کند و سیاست‌گذاری‌های سنتی بدون در نظر گرفتن این بستر، کارایی خود را از دست داده‌اند. وی فقدان «سیاست‌گذاری ایجابی» (ایجاد جایگزین‌های جذاب و متقاعدکننده) را یکی از خلأهای اساسی در این حوزه دانست.
بخش سوم: راهکارهای مقابله و سطوح مدیریتی
دکتر دردشتی راهکارهای برون‌رفت از وضعیت موجود را در سه سطح دسته‌بندی و اولویت‌بندی کردند:
1.سطح حکمرانی: به عنوان فوری‌ترین و اثرگذارترین سطح مطرح شد. ایشان بر ضرورت وجود سیاست‌های کلان و هوشمندانه در نحوه مواجهه با این پدیده در فضای مجازی تأکید کردند.
2.سطح روایتگری و تولیدات رسانه‌ای فاخر: بر اهمیت «روایت اول» تأکید شد؛ به این معنا که جریان‌های انقلابی باید پیش از آنکه روایت‌های رقیب فضای افکار عمومی را اشغال کنند، با تولید محتوای فاخر و جذاب، روایت اصیل و منطقی خود را تبیین کنند.
3.سطح گفتمانی: به عنوان عمیق‌ترین سطح، از سوی ایشان به عنوان فرآیندی زمان‌بر اما ضروری معرفی شد که باید با کارهای اقناعی و زیربنایی فرهنگی انجام شود.
در پایان جلسه، دکتر فاطمه دردشتی جهت ارتقای دانش تخصصی طلاب و پژوهشگران حاضر در نشست، دو اثر تألیفی خود را که حاصل مطالعات ایشان در این حوزه است، معرفی کردند:
وضعیت‌شناسی مطالعات اسلامی زنان در فضای مجازی
وضعیت‌شناسی پژوهش‌های زنان و فضای مجازی
این نشست با پرسش و پاسخ شرکت‌کنندگان و ارائه راهکارهای پژوهشی توسط دبیر علمی به پایان رسید. واحد پژوهش مدرسه علمیه خدیجه کبری (س) ابراز امیدواری کرد که برگزاری چنین نشست‌هایی بتواند نقشه راه روشن‌تری برای مواجهه عالمانه با چالش‌های نوپدید در حوزه فرهنگ و رسانه ارائه دهد.
