پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

نشست پژوهشی، با عنوان  " مبانی  فقهی حاکم بر به کارگیری هوش مصنوعی در جنگ بیولوژیک"با حضور استاد محترم، سرکار خانم دکتر مریم اسمعیلی پرزان برگزار شد

 

در این نشست سرکار خانم دکتر اسماعیلی بیان فرمودند؛ مبانی گزاره های توصیفی و تبیینی هستند که به عنوان پیش فرض حاکم بر مساله ای مطرح هستند. مبانی فقهی از جهت مبنای معرفتی یکسان نیستند. برخی از گزاره های آن کلامی، برخی فلسفی، برخی اخلاقی و برخی به طور خاص فقهی هستند. 

این مبانی از جهات مختلف معرفتی قابل انقسام به مبانی هستی شناختی، معرفت شناختی، خداشناختی، انسان شناختی، ارزش شناختی و فرجام شناختی هستند. .

قدر مسلم در هوش مصنوعی نقش ابزاری بودن آن است و اینکه نقش علت معده دارد. در این راستا با جاعلیت و خالقیت خداوند متعال منافات ندارد و همچنان اراده و سنت الهی حاکم است. 

در حوزه معرفت شناختی نیز هوش مصنوعی برخوردار از قدرت ادراک و فهم بوده و آن را میتواند از لایه های مختلف معرفتی از قبیل حس تجربه عقل و آیات و روایات به دست آورد. البته در بخشی از حوزه ها از قبیل اجتهاد و یا قضاوت نیازمند به تایید فقیه و قاضی است. 

در حوزه انسان شناختی نیز هوش مصنوعی به مانند انسان برخوردار از آزادی اختیار و آگاهی است اما اینکه به مانند انسان در مقصدی الهی قرار دارد و مقصد او رسیدن به کمال است و یا این که به مانند انسان نقش خلیفه اللهی دارد و یا اینکه به مانند انسان به جز حسم برخوردار از نفس و روح است و یا آنکه طبیعت و فطرتی الهی به مانند انسان دارد، قابل ملاحظه است. در همین راستا مسائل مختلفی مطرح می شود. از جمله اینکه احکام و مسائلی که توسط هوش مصنوعی صادر میشود نباید با کرامت انسانی و یا حیثیت الهی او منافات داشته باشد. 

فقه اسلامی بر محوریت انسان به عنوان یک مکلف مسوول و پاسخگو توجه دارد و در اینکه آیا هوش مصنوعی میتواند جایگزین قصد و اراده انسان شود و به مانند انسان مسوول شناخته شود لز جمله دیگر ملاحظات قابل بررسی است. مثل اینکه امضاهای دیجیتالی که توسط هوش مصنوعی صادر و انجام می‌شود آیا حکایت از قصد و قصد انشا دارد یا خیر؟ اگر هوش مصنوعی با طور مستقیم یا غیر مستقیم مرتکب ورود جنایت یا خسارتی با دیگری شود، به مانند انسان مسوولیت حقوقی و کیفری دارد یا خیر؟ اگر واجد مسوولیت است، به صورت اختصاصی است و یا به صورت تضامنی میان شرکت های هوش مصنوعی و کاربران و ... . 

مساله و ملاحظه قابل بحث دیگر حکمرانی هوش مصنوعی است که این هم مبانی متعددی دارد‌. از جمله مبانی و مستندات مشروعیت آن، مقاصد الشریعه یا همان مصلحت سنجی است که اگرچه در فقه امامیه به عنوان مبنایی فرعی و غیر اصیل تلقی میشود اما میتواند به عنوان یکی از دلایل تلقی شود و لیکن به جز آنکه مبتنی بر اقوی الملاکین است باید مبتنی بر مبانی توحیدی و الهی نیز باشد.