در هجدهمین دورهی جشنوارهی پژوهشی «بانوی کرامت» که به شناسایی و معرفی ظرفیتهای پژوهشی طلاب و اساتید حوزههای علمیهی خواهران اختصاص دارد، پژوهش «موانع فرزندآوری در ایران» زهرا حمزه، طلبهی مدرسهی علمیهی نجمیه سرخه، در بخش مقالهی کوتاه از برگزیدگان کشوری شناخته شد.
در این گفتوگو با ایشان دربارهی انتخاب موضوع، یافتههای پژوهش، اهمیت قالب «مقالهی کوتاه» در انتقال دانش حوزه به مخاطب عام و نقش رسانههای دیجیتال در ترویج پژوهشهای حوزهای گفتوگو کردهایم.
زهرا حمزه
طلبهی پژوهشگر
مدرسهی علمیهی نجمیه سرخه
موضوع: موانع فرزندآوری در ایران
بخش: مقالهی کوتاه رویداد: هجدهمین دورهی جشنوارهی پژوهشی «بانوی کرامت» از برگزیدگان کشوری
سرکار خانم حمزه، با تشکر از وقتی که در اختیار ما قرار دادید. لطفاً خود و مقاله خودتان را برای خوانندگان معرفی کنید..
تشکر میکنم. من زهرا حمزه، طلبهی مدرسهی علمیهی نجمیه سرخه هستم. مقاله «موانع فرزندآوری در ایران» در قالب کوتاه نوشت(سئو)، در هجدهمین دورهی جشنوارهی پژوهشی «بانوی کرامت» از برگزیدگان کشوری شناخته شد. تمرکز اصلی در این مقاله بر شناسایی و تحلیل موانع اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در مسیر فرزندآوری بود. تلاش بر این بود که این پیچیدگیها را به شکلی ساده، ملموس و قابلفهم برای مخاطب عام بازگو کنم تا هم دقت علمی حفظ شود و هم پیام پژوهش بهدرستی منتقل گردد.
چرا این موضوع را برای پژوهش انتخاب کردید؟
دو دلیل اصلی داشتم. اول اینکه مسئلهی فرزندآوری هم دغدغهی شخصی است و هم چالش اجتماعی بزرگ؛ اما متأسفانه تحلیلهای علمی این موضوع معمولاً در قالبهای پیچیدهای ارائه میشوند که برای مخاطب عام قابلدرک نیست. دوم اینکه معتقدم ما در حوزهی علمیه با تکیه بر آموزههای دینی میتوانیم با ابزارهای نوین به ترویج ارزشهای اسلامی بپردازیم. هدفم این بود که این دانش را در قالب یک مقالهی کوتاه و دقیق ارائه دهم تا هم اعتبار علمی داشته باشد و هم برای مخاطب عام ملموس و قابلدسترس باشد.
مهمترین پرسش پژوهش شما چه بود؟
پرسش اصلی این بود که وقتی یک زوج برای تصمیمگیری دربارهی فرزندآوری با چالش روبهرو میشود، در واقع با چه چیزی دستوپنجه نرم میکند؟ آیا فشار اصلی از سمت محدودیتهای اقتصادی است یا از تغییر نگاهها و الگوهای فرهنگی که در ذهن خودشان و جامعه شکل گرفته؟ و از همه مهمتر، برای حمایت از این زوجها ابتدا باید روی چه بخشی تمرکز کنیم تا مسیر برای آنها هموارتر شود؟
در مقاله چه موانعی را شناسایی کردهاید؟
در مقاله، پنج محور اصلی را بررسی شده: - اول،نگرش فرهنگی و سبک زندگی؛ بهویژه باور به اینکه «فرزند کمتر، زندگی راحتتر» یا «تکفرزندی، تربیت باکیفیتتر». - دوم،موانع اقتصادی و هزینههای نگهداری. - سوم،نگرانی از تأثیر فرزند بر رابطهی زوجین. - چهارم،تصور کمبود وقت و کاهش آسایش. - پنجم،چالشهای مرتبط با ناباروری و هزینههای درمانی
. از میان این موانع، کدام را بحرانیتر میدانید؟
بر اساس یافتههای پژوهش، موانع فرهنگی و نگرشی را ریشهایتر و اثرگذارتر ارزیابی میکنم. دلیلش این است که این نگرشها بر سایر موانع نیز تأثیر میگذارند؛ یعنی اگر باور به تکفرزندی یا اولویتبندیهای نادرست اصلاح نشود، حتی حمایتهای اقتصادی بهتنهایی کافی نخواهند بود. البته موانع اقتصادی نیز فوری و ملموساند و نیازمند اقدامهای عملی هستند؛ بنابراین رویکرد مطلوب، همزمان توجه به هر دو سطح است.
مهمترین پیشنهاد عملی پژوهش شما چیست؟
در مقاله، چند پیشنهاد در سطوح مختلف ارائه شده است. در سطح خانوادهها، آگاهسازی بر مبنای شواهد و برنامهریزی واقعبینانه. در سطح جامعه، تولید محتوای متعادل و علمی بهجای محتوای صرفاً احساسی. و در سطح حوزهی علمیه، تبدیل یافتههای پژوهشی به متون کوتاه و در دسترس تا فاصلهی بین مبانی نظری و تصمیمگیری روزمرهی خانوادهها کمتر شود.
چرا قالب «مقالهی کوتاه» را برای انتقال یافتهها مناسب میدانید؟
یک قسمت از کتاب با برداشت خود و رعایت ساختار کوتاه نوشت یا رسالهها، پایاننامهها و مقالات بلندی که عمدتاً در کتابخانهها و پایگاههای تخصصی باقی میمانند و به مخاطب عام نمیرسند. منبع خوبی برای مقالات کوتاه نوشتند. مقالهی کوتاه چند مزیت کلیدی دارد: اول، سرعت خواندن؛ مخاطب در چند دقیقه میتواند با یافتهها آشنا شود. دوم، قابلیت انتشار در رسانههای دیجیتال و موتورهای جستجو. سوم، هزینهی تولید و انتشار پایینتر. و چهارم، ایجاد انگیزه در پژوهشگر؛ چون نتیجهی کارش سریعتر دیده میشود و بازخورد دریافت میکند
. به نظر شما چه خلأیی در انتقال دانش حوزه به جامعه وجود دارد که با مقالهی کوتاه پر میشود؟
خلأ اصلی این است که حجم قابلتوجهی از تولیدات علمی حوزه بهصورت متنی قابلجستجو و قابلمشارکت در فضای عمومی در نمیآید. خیلی از مقالات در کتابخانه های حوزه مانده است. مخاطب امروز نیازهای خود را از طریق کلیدواژهها در موتورهای جستجو دنبال میکند و اگر پژوهش ما در آن فضا نباشد، عملاً برای او وجود ندارد.
ساختار مناسب یک مقالهی کوتاه برای مخاطب عام را چگونه توصیف میکنید؟به نظر من چهار بخش کلیدی دارد. نخست، آغاز با یک مسئله یا پرسش آشنا برای مخاطب. دوم، بدنهی اصلی که حول یک ایدهی مرکزی میچرخد و شامل یک یا دو یافتهی کلیدی بههمراه مثال عینی است. سوم، زبان ساده و پرهیز از اصطلاحات تخصصی بدون توضیح. و چهارم، پایانی که با یک نتیجهگیری روشن یا پیشنهاد عملی بسته شود. نکتهی مهم این است که مقالهی کوتاه یک ایدهی اصلی داشته باشد.
بزرگترین چالش تبدیل یک متن علمی بلند به مقالهی کوتاه، از دید شما چیست؟
بزرگترین چالش، انتخاب است. باید تعیین کرد کدام یافته برای مخاطب عام اولویت دارد و بقیه حذف شود. چالش دوم، سادهسازی بدون تحریف است؛ یعنی مطلب بهشکلی بیان شود که بدون اصطلاح فنی قابلفهم باشد، اما عمق علمیاش از بین نرود. و چالش سوم، رعایت اصالت علمی در فضای رسانهای؛ یعنی از سادهسازی بیشازحد و بیانهای قطعی بدون شواهد پرهیز شود.
نقش رسانههای دیجیتال و فضای مجازی را در ترویج پژوهشهای حوزه چگونه ارزیابی میکنید؟
رسانههای دیجیتال ابزاری بسیار مؤثر برای ترویج پژوهشهای حوزهای هستند، بهشرط آنکه اصالت علمی محتوا حفظ شود. اگر محتوای متنی با دقت، شواهد و احترام به مخاطب تولید شود، میتواند حلقهی مستحکمی بین حوزه و جامعه باشد. البته باید از دو خطا پرهیز کرد: نخست، سادهسازی بیشازحد که عمق پژوهش را از بین میبرد؛ دوم، بیانهای احساسی یا تبلیغاتی بدون مستند که اعتماد مخاطب را کاهش میدهد.
گر بخواهید یک طلبه برای اولین بار یک مقالهی کوتاه بنویسد و منتشر کند،چه توصیهای دارید؟
سه نکته و یک نکتهی تکمیلی. اول، از یک موضوع کوچک و مشخص شروع کند؛ لازم نیست کل رساله یا مقاله پایانی را خلاصه کند. میتواند یک بخش از رساله یا مقاله را با عنوان مشخص، در قالب کوتاهنوشت بنویسد. البته اگر بخواهد کل پایاننامه، مقاله یا رساله را به شکل کوتاهنوشت درآورد، امکانپذیر است؛ در این صورت بهتر است هر قسمت را با موضوع خاص و ساختار کوتاهنوشت بنویسد و مرحلهبهمرحله منتشر کند. دوم، تداوم مهمتر از کمال است؛ نوشتن منظم، حتی اگر در ابتدا بینقص نباشد، مهارت را میسازد. سوم، پیش از انتشار، متن را به یک یا چند نفر دیگر نشان دهد و بازخورد بگیرد. و نکتهی چهارم، یادگیری مبانی اولیهی تولید محتوا در فضای دیجیتال است؛ از جمله عنوانگذاری مناسب، استفاده از کلیدواژه، رعایت حقوق مادی و معنوی.
پیام پایانیتان برای طلبهها و پژوهشگران حوزه چیست؟
تحقیق و پژوهش و رساندن پیام آن به دست مردم از هم جدا نیستند؛ در واقع هدف نهایی هر پژوهشی این است که بتواند در زندگی مردم اثرگذار باشد. اگر هدف آن است که دانش تولیدشده در حوزه به جامعه برسد، باید مهارت نوشتن برای مخاطب عام را نیز جدی گرفت. این مهارت با تمرین، مطالعه و بهرهگیری از ظرفیتهای جشنوارهها و برنامههای پژوهشی حوزه بهتدریج شکل میگیرد. امیدوارم فراخوانهای آتی جشنوارهی بانوی کرامت زمینهساز مشارکت گستردهتر طلبهها در تولید محتوای علمی و ترویجی باشد.
گفتوگوی فوق در پی اعلام نتایج هجدهمین دورهی جشنوارهی پژوهشی «بانوی کرامت» و بهمنظور معرفی آثار منتخب کشوری انجام شده است. فهرست کامل آثار برگزیده و شایستهی تقدیر در پایگاه اطلاعرسانی جشنواره قابلمطالعه است.
