پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

به گزارش معاونت پژوهش مدرسه علمیه تخصصی الزهرا(س) در نشست علمی ای که با عنوان « مهارت های پژوهشی در متون اسلامی از ضرورت تا ابزارهای دیجیتال  » به مناسبت هفته پژوهش برگزار شد، استاد غضنفری استاد یار جامعه المصطفی با استناد به آیات قرآن کریم، استفاده از ابزارهای دیجیتال و نرم‌افزارهای تخصصی را نه تنها یک امکان، بلکه یک ضرورت و حتی “وظیفه شرعی” برای پژوهشگران حوزه علوم اسلامی عنوان کرد.
وی به تبیین فلسفی و دینی استفاده از ابزارها پرداخت و با استناد به آیه ۳۶سوره اسراء، بر این نکته تأکید کرد که در قیامت نه تنها از اعمال ما، بلکه از ترک اعمال نیز سؤال خواهد شد. به این معنا که اگر در زمانی زندگی می‌کنیم که ابزارهای پژوهشی پیشرفته در دسترس است، مسئولیم که از آنها استفاده کنیم.
غضنفری گفت: بر اساس برداشتی که می‌توان شخصاً از آیات داشت، به نظر می‌رسد قرآن مجید به مسئله پژوهش نیز پرداخته است. در سوره مبارکه اسراء، خداوند متعال می‌فرماید:
«وَ لَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا»
بسیاری از ما این آیه را شنیده‌ایم و سخنان فراوانی درباره آن بیان شده است. ظاهر آیه چنین می‌نماید که در روز قیامت، از گوش، چشم و دل پرسش خواهد شد: به چه چیز گوش دادیم؟ چشم بر چه چیزی دوختیم؟ و دل خود را با چه امری مشغول کردیم؟
این یک معنای ظاهری است، اما به نظر می‌رسد درباره این سه نعمت بزرگ الهی، تفسیر دیگری نیز می‌توان ارائه داد. شاید پرسش تنها این نباشد که «با این نعمت‌ها چه کردی؟»، بلکه این نیز مطرح باشد که «چرا با نعمت‌های من چنان که شایسته است، رفتار نکردی؟» یعنی در قیامت، گاهی پرسش از ترک فعل و انجام ندادن‌هاست، نه صرفاً از اعمالی که انجام داده‌ایم. پرسش همیشه از «انجام دادن» نیست، گاه از «انجام ندادن» نیز پرسیده می‌شود.
استاد جامعه المصطفی ادامه داد: در سوره مبارکه اعراف، هنگامی که از اهل دوزخ سخن به میان می‌آید، خداوند متعال در معرفی آنان می‌فرماید:
«وَ لَهُمْ آذَانٌ لَّا یَسْمَعُونَ بِهَا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لَّا یُبْصِرُونَ بِهَا وَ لَهُمْ قُلُوبٌ لَّا یَفْقَهُونَ بِهَا»
(اعراف، آیه ۱۷۹)
در اینجا نیز دقیقاً به همان سه نعمت اشاره شده است. این نعمت‌ها ابزاری برای پژوهش هستند. شما جهان را می‌بینید، اما باید درباره آن پژوهش کنید، باید بیندیشید و در مورد آن درایت به خرج دهید. تنها خواندن قرآن کافی نیست.
قرآن کریم درباره خودش دو نوع دستور دارد: یکی تلاوت و قرائت قرآن، و دیگری تدبر و درایت در آیات. در سوره مبارکه محمد (صلوات الله علیه) آمده است:«أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ»آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟ از این آیات می‌توان مطالب ارزشمندی برداشت کرد.
خلاصه کلام این که خداوند به انسان عقل داده است، اما «تعقل» و «تفکر» به معنای به کار بستن این ابزار است. برخی از ابزارهایی که خداوند در آیات دیگر به آن‌ها اشاره می‌کند، همان‌هایی هستند که اهل دوزخ از آن‌ها استفاده نکرده‌اند. خداوند در سوره اعراف می‌فرماید که اینان از چهارپایان نیز گمراه‌تر و بیچاره‌ترند، زیرا چهارپا امتیاز تفکر و تعقل را نداشت، اما انسان که این نعمت را داشت، از آن بهره‌ای نبرد.
نکته قابل توجه در این آیه، تکرار سه‌باره عبارت «لَهُمْ» (برای آنان است) است: «لَهُمْ آذَانٌ»، «لَهُمْ أَعْیُنٌ»، «لَهُمْ قُلُوبٌ». یعنی من به آنان دادم، عطا کردم، عنایت نمودم، اما آنان از این ابزار استفاده نکردند.
در سوره مبارکه ملک (آیه ۸) نیز اهل دوزخ اعتراف می‌کنند: «اگر ما می‌شنیدیم یا تعقل می‌کردیم، در زمره دوزخیان نبودیم.»خداوند متعال حقایقی را که توسط پیامبران به انسان می‌رساند، به دو دسته تقسیم می‌کند:
برخی از حقایق را انسان با شنیدن درمی‌یابد؛ روشن، شفاف و نمایان هستند و صرف شنیدن آن‌ها کافی است.
اما دسته‌ای دیگر از حقایق و براهین وجود دارند که نیازمند تفکر و تعمق هستند.
برخی از حقایق را صرفاً با شنیدن نمی‌توان درک کرد، بلکه باید درباره آن‌ها تعقل نمود و اندیشه به کار برد. آیا کسانی که در برابر قرآن قرار می‌گیرند، نمی‌خواهند فکر خود را به کار اندازند؟ بنابراین، گاهی اوقات تنها شنیدن کافی نیست؛ علاوه بر شنیدن، باید از عقل نیز استفاده کرد.
مسئله “استفاده از ابزار” در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است. خداوند می‌فرماید: “استفاده کنید.” به نظر من، همین “استفاده درست”، خود یک نوع پژوهش است. اگر ما شنوا هستیم، باید “شنواییِ همراه با تعقل” داشته باشیم. اگر چشم داریم، باید “بصیرت” داشته باشیم. اگر دل داریم، باید “فهم و درک” داشته باشیم.
غضنفری به بیان سیر تحول تاریخی ابزارهای پژوهشی پرداخت و ادامه داد:  دهه هفتاد آغاز ورود کامپیوتر به عرصه پژوهش‌های اسلامی بود. و اولین نرم‌افزارها:یی که تولید شد قرآن کریم و کتب اربعه در محیط DOSبود. که البته توسعه چشمگیری نیز پیدا کرده و از یک نرم‌افزار اولیه به ۴۰۰-۵۰۰نرم‌افزار تخصصی امروز گسترش پیدا نموده است.
استادیار جامعه المصطفی العالمیه در پایان به معرفی انواع نرم‌افزارهای تخصصی پرداخت.