پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

نهاد خانواده در فقه اسلامي جايگاهي بنيادين دارد و استحكام آن بر تعادل حقوق و تكاليف متقابل زوجين استوار است. يكي از مفاهيم كليدي در اين حوزه، «تمكين» است كه در منابع فقهي مذاهب اسلامي با ابعاد و آثار متنوعي مورد بحث قرار گرفته اما در برداشت‌هاي رايج غالباً به‌صورت تقليل‌يافته و صرفاً ناظر به تمكين خاص تفسير شده است. اين پژوهش با رويكردي توصيفي–تحليلي و با تكيه بر منابع فقه اماميه و مذاهب چهارگانه اهل‌سنت، به بررسي ماهيت، اقسام و كاركردهاي تمكين در تحكيم بنيان خانواده مي‌پردازد. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد كه تمكين در فقه اسلامي مفهومي دوسويه و نظام‌مند است كه شامل تمكين عام و خاص زوجه از زوج و نيز تمكين زوج از زوجه در قالب حسن معاشرت، تأمين نفقه و ايجاد امنيت و آرامش رواني مي‌شود. تمكين عام به‌عنوان بستر تحقق تمكين خاص، نقش مهمي در مديريت رفتاري خانواده، پيشگيري از نشوز و كاهش شقاق پنهان ايفا مي‌كند و محدود ساختن تمكين به بعد جنسي، با مقاصد شريعت در نكاح سازگار نيست. بررسي تطبيقي فقه اماميه و اهل‌سنت نشان مي‌دهد كه علي‌رغم تفاوت‌هاي روشي هر دو نظام فقهي تمكين را مقيد به عدالت، عرف، نفي ضرر و حفظ كرامت انساني زوجه مي‌دانند و تحقق آن را منوط به حسن معاشرت و ايفاي تعهدات زوج قلمداد مي‌كنند. همچنين نشوز در نگاه فقهي صرفاً يك تخلف حقوقي نيست بلكه نشانه اختلال در نظم رفتاري خانواده و مرحله‌اي پيشاانحلالي تلقي مي‌شود و تمكين نهادي كاركردمحور و پوياست كه اعتبار و الزام آن به ميزان تحقق اهداف خانواده‌محور آن وابسته است. بازخواني تمكين با اين رويكرد ضمن ارائه فهمي عادلانه و كرامت‌محور از فقه خانواده مي‌تواند نقش مؤثري در تحكيم بنيان خانواده و اصلاح رويكردهاي حقوقي و قضايي ايفا كند.