پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده پژوهش حاضر با هدف بررسي و تحليل علل حذف نخبگان و صاحب‌منصبان ايراني از بدنه قدرت در دوره نخست خلافت عباسي، با تمركز بر رويكرد «ايراني‌گرايي» انجام شده است. دوره نخست عباسي، علي‌رغم تكيه بر نيروهاي ايراني و قيام در برابر امويان، شاهد تضادهاي عميق هويتي و ساختاري ميان جريان‌هاي عربي و ايراني بود. اين تحقيق با بررسي مصاديق برجسته صاحب‌منصبان ايراني، از جمله ابوسلمه خلال، ابومسلم خراساني، خاندان برمكيان، خاندان نوبختي و خاندان سهل، به واكاوي ميزان نفوذ و تأثيرگذاري اين گروه‌ها در عرصه‌هاي مختلف سياسي، علمي و اجتماعي مي‌پردازد. روش تحقيق در اين پژوهش، روش «تاريخي-تحليلي» است كه با بهره‌گيري از منابع دست‌اول و تحقيقات جديد و تحليل تقابل‌هاي هويتي، به بازخواني روند گذار از قدرت ايراني به سلطه عربي پرداخته است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه حذف اين خاندان‌ها و چهره‌هاي كليدي، فراتر از يك تصميم اداري يا رقابت‌هاي فردي، يك فرآيند ويژه با انگيزه‌هاي هويتي بوده است؛ عواملي نظير رقابت‌هاي سياسي ميان اقوام عرب و ايراني، برخاسته از جنبش شعوبيه، توطئه هاي درباري، انحصار گرايي، تمايل به تمركز قدرت و نگراني‌هاي حاكميت از ترويج فرهنگ و سنت‌هاي ايراني، محرك‌هاي اصلي در سياست‌هاي حذف اين نخبگان بوده‌اند. نتايج تحقيق همچنين نشان مي‌دهد كه اين حذفِ سيستماتيك، پيامدهاي مخربي بر ساختار خلافت برجاي گذاشت؛ از جمله بروز بي‌ثباتي سياسي، تشديد فساد مالي، وقوع شورش‌هاي داخلي، تضعيف تدريجي قدرت مركزي و در نهايت، زمينه‌ساز پيدايش حكومت‌هاي نيمه‌مستقل در پهنه قلمرو اسلامي بود. بدين ترتيب، مي توان مدعي شد كه حذف ايرانيان صاحب‌منصب، ضمن تلاشي براي تثبيت هويت عربي، منجر به فرسايش اقتدار سياسي و ضعف ساختاري خلافت در دوره‌هاي مختلف شد.