پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

عفو به معناي صرف‌نظر كردن از گناه و خطاست و صفح، عفو و بخششي است كه با مبالغه بيشتر و بدون منت و سرزنش همراه باشد. جهاد به معناي بذل طاقت و تلاش فراوان است كه در اصطلاح، با انگيزه الهي تحقق مي‌يابد و قتال به معناي جنگ و كشتن است. بررسي بسامد اين واژگان در قرآن و احاديث نشان مي‌دهد كه «عفو» غالباً در معناي بخشش و گاه به معناي مال مازاد به كار رفته است. «صفح» نيز بيشتر در معناي اعراض و چشم‌پوشي استعمال شده و گاه به كناره‌گيري از بدكاران و گاه به چشم‌پوشي از خطا و عصيان آنان اشاره دارد. «جهاد» و مشتقات آن غالباً بر تلاش و تحمل سختي در راه خدا دلالت دارد؛ در حالي كه «قتال» كاربرد بيشتري داشته و بيانگر توجه پيامبر و اهل‌بيت به مسئله جنگ و ارائه راهنمايي‌هاي لازم در اين زمينه است. بررسي آيات و روايات نشان مي‌دهد كه كفار و مشركان تا زمان پايبندي به عهد، از امنيت برخوردار بودند؛ اما در صورت فتنه‌انگيزي عليه پيامبر، اسلام يا مسلمانان، با آنان مقابله مي‌شد و در صورت توبه واقعي، توبه آنان پذيرفته مي‌گرديد. جهاد گاه جنبه ابتدايي، با هدف دعوت به اسلام و گسترش آن، و گاه جنبه دفاعي، با هدف حفظ دين و كيان مسلمانان داشته است. جهاد در راه خدا موجب عزت اسلام و مسلمانان و تقويت دين خداست و ترك آن مي‌تواند زمينه غلبه دشمنان و فقر مسلمانان را فراهم سازد. همچنين جهاد تنها به مقابله با كفار محدود نبوده و طغيانگران و خوارج را نيز دربرمي‌گرفته است. در ظاهر، آيات عفو و صفح با آيات قتال و جهاد متعارض‌اند؛ ازاين‌رو برخي فقها و مفسران به نسخ و برخي به تأويل و جمع ميان آنها قائل شده‌اند. بررسي ديدگاه‌ها نشان مي‌دهد كه ديدگاه دوم از قوت و ترجيح بيشتري برخوردار است.