پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده: تاريخ‌مندي متون ديني و تأثيرپذيري فهم و تفسير آن‌ها از شرايط تاريخي، فرهنگي و اجتماعي، از مباحث مهم در مطالعات معاصر اسلامي، به‌ويژه فمينيسم اسلامي، به شمار مي‌رود. اين پژوهش باهدف ارزيابي انتقادي تاريخ‌مندي متون ديني از منظر فمينيسم اسلامي، آراي فاطمه مرنيسي و ليلا احمد را بررسي مي‌كند. مسئله اصلي پژوهش آن است كه رويكرد اين دو انديشمند به تاريخ‌مندي متون ديني تا چه اندازه با اصول روش‌شناختي تفسير سنتي اسلامي، از جمله جامعيت و جاودانگي قرآن و اعتبار فراتاريخي آموزه‌هاي ديني، سازگار است. پژوهش حاضر با روش توصيفي ـ تحليلي و رويكرد انتقادي انجام شده است و با بررسي آثار اين دو متفكر، مباني، روش‌ها و پيامدهاي ديدگاه‌هاي آنان را تحليل مي‌كند. يافته‌ها نشان مي‌دهد كه مرنيسي با تأكيد بر زمينه‌هاي تاريخي و اجتماعي نزول آيات، شرايط شكل‌گيري و نقل احاديث و نقش راويان و مناسبات قدرت، به بازخواني متون ديني مرتبط با زنان مي‌پردازد. احمد نيز علاوه بر توجه به زمينه‌هاي تاريخي، بر تأثير ساختارهاي اجتماعي، نگرش‌هاي جنسيتي و تحولات تاريخي بر شكل‌گيري تفسيرها و احكام فقهي تأكيد دارد. بررسي انتقادي اين ديدگاه‌ها نشان مي‌دهد كه توجه به زمينه تاريخي در فهم متون ديني مي‌تواند سودمند باشد؛ بااين‌حال، تاريخي بودن شرايط نزول يا برداشت‌هاي تفسيري، به‌تنهايي تاريخي و موقت بودن اعتبار احكام ديني را اثبات نمي‌كند. ازاين‌رو، ارزيابي اين رويكرد مستلزم تفكيك ميان زمينه تاريخي نزول، تحول فهم و تفسير و اعتبار خود آموزه‌هاي ديني است.