پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

تقيه از مفاهيم مهم در انديشه اماميه است كه در پيوند با موضوعاتي مانند حفظ جان، مال، آبرو، مصالح ديني و شرايط اجتماعي ـ سياسي شيعيان مطرح شده است. با وجود گستردگي مباحث تقيه در منابع تفسيري، روايي و فقهي، مباني مشروعيت آن، معيارهاي تشخيص مصداق تقيه و قرائن شناسايي روايات صادرشده در فضاي تقيه‌اي، در بسياري از پژوهش‌ها به‌صورت تفكيك‌شده و نظام‌مند بررسي نشده است. پژوهش حاضر با هدف بررسي مباني قرآني، روايي و فقهي تقيه و استخراج معيارهاي تشخيص آن در جوامع روايي اماميه انجام شده است. روش پژوهش، توصيفي ـ تحليلي و شيوه گردآوري داده‌ها كتابخانه‌اي است. در اين راستا، روايات مرتبط با تقيه و مفاهيمي مانند كتمان، خوف، مدارا و مخالفت عامه گردآوري و بر اساس منبع، دلالت و كاركرد موضوعي دسته‌بندي و تحليل شده‌اند. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه مشروعيت تقيه بر مجموعه‌اي از مباني قرآني، روايي، عقلي و فقهي استوار است. روايات اماميه نيز با تعابيري مانند «سپر مؤمن» بر اهميت تقيه در شرايط خاص تأكيد كرده‌اند؛ با اين حال، دلالت روايات بايد با توجه به سياق و نسبت آن‌ها با روايات ناظربه اظهار حق بررسي شود. بر اساس تحليل انجام‌شده، تشخيص تقيه نيازمند توجه هم‌زمان به وجودمفسده قابل اعتنا، خوف عقلايي، قصددفع ضرر يا حفظ مصلحت مهم‌تر، تناسب رفتار با شرايط و زوال حكم تقيه با ازبين‌رفتن سبب آن است. همچنين، قرائني مانند تصريح به تقيه، موافقت مضمون روايت با ديدگاه عامه، مخالفت با نظر مشهور اماميه، تعارض روايات و شرايط تاريخي صدور، در شناسايي روايات تقيه‌اي نقش دارند. پژوهش حاضر مي‌كوشد با تفكيك مباني مشروعيت، معيارهاي تشخيص مصداق و قرائن تقيه‌اي‌بودن روايت، چارچوبي منسجم براي مطالعه تقيه در منابع روايي اماميه ارائه كند.