پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

قرآن كريم به عنوان كتاب هدايت، براي همۀ انسان‌ها در همۀ اعصار نازل شده و ازاين‌رو، بايد پيام خود را به زباني جهاني و قابل فهم براي همگان عرضه كند. به همين دليل، خداوند متعال معارف قرآني را در قالب‌هاي گوناگون بياني ازجمله قصه، تشبيه، استعاره، كنايه و داستان بيان فرموده است. در اين ميان، آيات معاد به‌عنوان دومين اصل از اصول دين و نيز به دليل تأثير شگرفي كه ايمان به آن در دگرگوني رفتار و نگرش انسان دارد، از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است. از آنجا كه معاد امري تحقق‌نيافته و نامحسوس است، قرآن كريم براي انتقال اين مفاهيم عميق از زبان مقايسه‌گونه و به‌ويژه تشبيه بهره برده است. اگر رابطۀ تشبيه و وجه شبه آن به‌گونه‌اي باشد كه مخاطب با تأمل و ژرف‌انديشي بدان دست يابد، اين تشبيه در زمرۀ تمثيل قرار مي‌گيرد. تشبيه تمثيل، رساترين گونۀ تشبيه است و تأثيري ماندگار بر ذهن مخاطب بر جاي مي‌نهد. با توجه به اينكه حدود يك‌سوم آيات قرآن به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم به معاد اختصاص دارد، ضرورت پژوهش در زيبايي شناسي تمثيل‌هاي قرآني در اين حوزه دوچندان مي‌شود. اين پژوهش با روش توصيفي و تحليلي و با رويكرد علم بلاغت، به تحليل تمثيل‌هاي قرآني مرتبط با معاد پرداخته است. با بررسي آيات معاد، 40 تشبيه استخراج گرديد كه به صورت تمثيلي به توصيف وقايع معاد پرداخته بود. از اين تعداد، 32مورد به‌صورت مجمل و 8 مورد به‌صورت مفصّل بيان شده است و وجه‌شبه در موارد مذكور يا محذوف است يا به‌صورت جزئي ذكر گرديده است. دستاورد اين پژوهش نشان مي‌دهد كه تمثيل‌هاي قرآني نه‌تنها تصويري ملموس از حقايق نامحسوس معاد ارائه مي‌دهند، بلكه با بهره‌گيري از ظريف‌ترين شگردهاي بلاغي، ضمن نمايش اعجاز زيبايي شناختي قرآن، مخاطب را به تفكر و التزام فكري وامي‌دارند و اهداف تربيتي و اعتقادي وحي را به مؤثرترين شكل ممكن محقق مي‌سازند. كليد واژه ها: زيبايي‌شناسي، تشبيه، تمثيلات قرآني، معاد، قيامت، علم بلاغت.