پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

عالم برزخ به مثابه حلقه واسط حيات دنيوي و اخروي، از اركان بنيادين در معادشناسي اسلامي است و ضرورت سنجش انطباق تبيين‌هاي فلسفي با نص وحياني، به‌ويژه در انديشه ملاصدرا، اهميتي انكارناپذير دارد. اين تحقيق در پاسخ به سؤال «چه وجوه اشتراك و افتراقي بين آراء ملاصدرا و قرآن با تأكيد بر نگاه تفسيري علامه طباطبايي در تفسير الميزان؛ در مورد عالم برزخ به عنوان بخشي از حيات اخروي وجود دارد؟» و با هدف ارائه تصويري جامع و تطبيقي از عالم برزخ در قرآن و انديشه صدرالمتألهين، بازشناسي ديدگاه قرآن و ملاصدرا در مورد عالم برزخ، مستندسازي تصوير فلسفي عالم برزخ با آيات قرآن و تلاش براي احياء تفكر فلسفي در پاسخگويي به نيازهاي به‌روز بشر انجام شده است. پژوهش با روش كتابخانه‌اي در گردآوري داده‌ها و رويكرد تطبيقي در تحليل، به يافته‌هاي زير دست يافته است: محور مشترك: اثبات عالم برزخ، سير عوالم پس از مرگ، حالات محتضر در لحظه مرگ، زمان در برزخ، تكامل و تنزل در برزخ، بهشت و جهنم برزخي، ثواب و عقاب برزخي و ارتباط ميان حيات برزخي و دنيوي. محور اختصاصي قرآن: شيطان در عالم برزخ، برزخ محيط بر اهل دنيا، قواعد زندگي در برزخ، سؤال قبر و وجود شب و روز در برزخ. محور مختص ملاصدرا: انواع برزخ، حقيقت قبر، تفاوت قبر مادي و عالم برزخ، تفاوت عالم برزخ و عالم قيامت، ويژگي‌ها و اقسام قبر، تجرد قوه خيال، بدن مثالي، تجسم اعمال و فشار قبر. نتيجه آنكه ديدگاه ملاصدرا تبييني عقلاني و هستي‌شناختي از حقايق قرآني در طول آموزه‌هاي وحياني است و هم‌سويي عميق در اصول، همراه با تفاوت در زبان و سطح تحليل، توانايي حكمت متعاليه را در ارائه تفسيري منسجم از معارف ديني آشكار مي‌سازد. اين يافته ضرورت نگاه تكميلي به عقل و نقل را در مطالعات معادشناسي برجسته كرده و مي‌تواند مسير را براي تحقيقات عميق‌تر در پيوند فلسفه و تفسير هموار نمايد.