پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

پژوهش حاضر به بررسي نسبت انديشه‌هاي كلامي سيد قطب، انديشمند برجسته اسلام‌گراي قرن بيستم، با شكل‌گيري و گسترش گروه‌هاي سلفي تكفيري در جهان اسلام مي‌پردازد. با توجه به نقش پررنگ اين گروه‌ها در تحولات سياسي-امنيتي چند دهه اخير، تحليل ريشه‌هاي فكري آنان ضروري مي‌نمايد. سؤال تحقيق آن است كه چه مؤلفه‌هايي از انديشه‌هاي كلامي سيد قطب زمينه‌ساز شكل‌گيري گفتمان سلفي تكفيري شده‌اند. روش تحقيق به‌ كار رفته، توصيفي–تحليلي است و داده‌ها از طريق مطالعات كتابخانه‌اي، تحليل متون اصلي سيد قطب همچون «في ظلال القرآن» و منابع ثانويه مربوط به جريان‌هاي سلفي تكفيري گردآوري شده است. نتايج تحقيق نشان مي‌دهد كه مفاهيم كليدي در انديشه سيد قطب مانند توحيد حاكميتي، جامعه جاهلي، هجرت، جهاد، و جماعت پيشتاز، از نظر مفهومي و عملي، پايه‌هاي نظري گروه‌هايي مانند القاعده، داعش، الشباب و بوكوحرام را شكل داده‌اند. تأكيد قطب بر حاكميت مطلق خداوند، نفي هرگونه نظام غيرديني، و تكفير ساختارهاي موجود، به ‌ويژه در قالب مفاهيمي چون «جاهليت مدرن»، زمينه‌ساز قرائت‌هاي افراطي از اسلام و مشروعيت ‌بخشي به خشونت شده است. افزون بر اين، پژوهش حاضر نشان مي‌دهد كه برداشت‌هاي گزينشي و غيرانتقادي از آثار سيد قطب توسط پيروان افراطي، نقش مهمي در تحريف مقاصد اصلي او ايفا كرده است. تحليل تطبيقي انديشه‌هاي وي با مباني اصيل اسلام آشكار مي‌سازد كه بسياري از تفاسير تكفيري، ناشي از سوءفهم مفاهيم ديني و غفلت از بُعد اخلاقي و انساني شريعت است. در نهايت، بازخواني نقادانه آثار قطب مي‌تواند به تبيين مرز ميان اسلام سياسي معتدل و افراط‌گرايي ديني كمك كرده و راه را براي گفت‌وگوي فكري در جهان اسلام هموار سازد.