پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

چكيده يكي از ابزارهاي متعارف تربيتي در ميان عموم مردم، استفاده از ضرب‌المثل‌ها، تمثيل‌ها و تشبيه‌هاي مناسب است. قرآن كريم نيز در موارد متعددي از اين شيوه بهره گرفته است. مثال‌هايي همچون تشبيه سرانجام دنيا به پژمرده شدن گياهان، تشبيه اعمال كافران به سراب، تمثيل به پيرزني كه رشته‌هايش را پنبه مي‌كند و نيز تشبيه‌هاي مكرر درباره منافقان، از جمله نمونه‌هاي قابل تأمل در اين زمينه‌اند. با وجود اهميت فراوان تمثيل‌ها در انتقال معارف و آموزه‌هاي تربيتي، بررسي‌ها نشان داده است كه كتاب يا مقاله‌اي كه به‌طور مستقل و در تمامي ابعاد به موضوع «آموزه‌هاي تربيتي تمثيل به حيوانات در قرآن كريم» پرداخته باشد يافت نشده است. ازاين‌رو خلأ مطالعاتي در اين حوزه مشهود است و ضرورت انجام پژوهشي كه بتواند با اتكا به منابع وحياني، پاسخي درخور به اين پرسش اساسي بدهد احساس مي‌شود. اين پژوهش در پي آن است كه ابعاد تربيتي تمثيل به حيوانات در قرآن كريم را روشن ساخته و كاركردهاي آن را در دو بعد معرفتي–اعتقادي و اخلاقي–رفتاري تبيين نمايد. در بعد معرفتي، آيات آفرينش حيوانات ما را به تأمل در قدرت و حكمت الهي فرامي‌خوانند و در بعد تربيتي، ويژگي‌ها و رفتارهاي حيوانات به‌عنوان نماد براي انتقال مفاهيم اخلاقي و تربيتي همچون عبرت‌آموزي، هشدار، نصيحت و تبيين صفات نيك و بد مطرح شده‌اند. روش پژوهش، توصيفي–تحليلي است و گردآوري اطلاعات از طريق منابع كتابخانه‌اي و نرم‌افزارهاي معتبر اسلامي صورت گرفته است. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد كه تمثيل‌هاي قرآني به حيوانات، افزون بر نقش اساسي در خداشناسي و آشنايي با جلوه‌هاي عظمت آفرينش، در حوزه اخلاق و تربيت نيز به‌عنوان ابزاري كارآمد براي تقريب مفاهيم پيچيده به ذهن، ايجاد انگيزه، هشداردهي و عبرت‌آموزي به كار رفته‌اند. بدين ترتيب، قرآن كريم با بهره‌گيري از اين تمثيلات، راهي روشن براي هدايت، پرورش عقل و تهذيب اخلاق انسان‌ها فراروي مخاطبان خود مي‌گشايد. كلمات كليدي: تمثيل حيوانات، ساحت اعتقادي، ساحت اخلاقي، ضرب‌المثل