پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

يكي از پرسشهاي اساسي در مورد دين، سؤال در بارۀ گستردگي يا محدود بودن قلمرو آن است. مقصود از قلمرو دين در اين نوشتار، جنبة مفهومي و مصداقي دارد كه شامل همۀ ابعاد فردي، اجتماعي، سياسي، مادي و معنوي انسان ميشود. هدف از پرسش مذكور يافتن تبيينِ معقول و قابل دفاع از قلمرو دين است. تفحص در كلام شهيد مطهري، علامه طباطبايي و آيت الله مصباح يزدي نشان ميدهد كه دين در همۀ ابعاد دخالت دارد. در آثار آنها چنين مطالبي مشهود است. با توجه به اينكه مهندس بازرگان در بارۀ قلمرو دين در قبل و بعد از انقلاب نظري متفاوت دارد، در نوشتار حاضر تلاش شده است تا حد امكان، قلمرو دين از ديدگاه ايشان در قبل و بعد از انقلاب تفكيك شود؛ سپس هر يك از آنها جداگانه بررسي، تحليل و نقد شوند. در مجموع به نظر ميرسد جامعيت و گستردگي دين از ديد ايشان مغفول مانده است. هرچند قبل از انقلاب ديدگاهي حداكثري داشتهاند؛ ولي بعد از انقلاب از نظر خود عدول كرده و ديدگاه حداقلي را برگزيدهاند. با توجه به اينكه ديدگاه ايشان با اشكالاتي مواجه است، نظريههاي مطرح شده از سوي متفكران اسلامي چون شهيد مطهري، علامه طباطبايي و آيت الله مصباح يزدي تا حدودي از مشكلات پيشِرو كاست و در عين حال دخالت دين را در همۀ ابعاد بشري در نظر گرفت.