پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

يكي از فقهاي برجسته‌ي شيعه كه يد طولايي در فقاهت و استدلال مسائل فقهي دارد و از افتخارات جهان تشيع به شمار مي‌رود آيت‌الله خويي مي‌باشد كه با تأليف كتاب گران‌بهاي مصباح الفقاهه كه در باب‌هاي مختلف فقه به استدلال پرداخته و انقاح كتاب نفيس مكاسب را نيز عهده‌دار گشته‌اند. ازجمله‌ي باب‌هايي از فقه كه ايشان گشوده‌اند، عبارت‌اند از: پژوهش حاضر به بررسي، واكاوي و اصطلاح‌شناسي انتقادي مفاهيم بنيادين فقهي و اصولي در باب «مكاسب محرّمه» با تكيه بر آراء فقهي آيت‌الله سيد ابوالقاسم خويي در دو اثر محوري—تقريرات مصباح الفقاهة (موضوع رساله ترجمه) و كتاب حاشية المكاسب (موضوع سند تحليلي)—مي‌پردازد. مسئله اصلي تحقيق، تبيين مرزهاي مفهومي و تمايزات معناشناختي الفاظ در دو ساحت لغت و اصطلاح شرعي و ارزيابي پيامدهاي اصولي و فقهي اين تمايزات در موضوعاتي نظير «غيبت و استماع آن»، «افك و افتراء»، «ميسر و قمار» و قلمرو جريان «اصالة الصحّة» و «اصالة البراءة» است. روش پژوهش، توصيفي–تحليلي با رويكرد اجتهادي–واژه‌شناختي و مبتني بر منابع اصيل لغوي، روايي و فقهي اماميه است.يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه نخست، در منظومه فقهي محقق خويي، حرمت استماع غيبت بر پايه قاعده تنزيل موضوعي («السامع أحد المغتابين») و اشتراك در عليت تامه تحقق معصيت استوار است؛ ازاين‌رو، به دليل ماهيت «ملازمه‌اي» و عدم شمول عنوان «لوازم شرعي»، تمسك به اصالة الصحّة در توجيه استماع ناكارآمد بوده و تمسك به قواعدي چون اصالة البراءة يا انصراف ادله نيازمند تدقيق اصولي است. دوم، در حوزه محرمات مالي و بازي‌ها، عنوان «ميسر» و «قمار» با تحديد مفهومي دقيق از مطلق سرگرمي متمايز گشته و معيار حرمت ابزارها بر مدار صدق عرفي و شرعي «آلات قمار» و ترتب مفاسد اقتصادي–اخلاقي تعيين گرديده است. دستاورد اين بازخواني، اثبات انسجام دستگاه روش‌شناختي مكتب فقهي نجف در پيوند زدن ريشه‌هاي لغوي به استنباطات دقيق اصولي است.