پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

بحث علم و دين، به‌ويژه امكان شكل‌گيري «علم ديني» در جهان اسلام معاصر، يكي از مهم‌ترين و بحث‌برانگيزترين موضوعات فلسفه علم و مطالعات ديني است. پژوهش حاضر با هدف تحليل و بررسي ديدگاه‌هاي متفكران مسلمان درباره تعريف، اهداف و غايات علم ديني انجام شده است. اين مطالعه با رويكرد توصيفي-تحليلي و روش تطبيقي، نخست تعاريف ارائه‌شده توسط مهم‌ترين نظريه‌پردازان معاصر، از جمله شهيد مطهري، آيت‌الله جوادي آملي، آيت‌الله مصباح، ميرباقري، سروش، ملكيان و ديگر متفكران برجسته، را جمع‌آوري و تحليل كرده است. سپس با بررسي تطبيقي، نقاط اشتراك و افتراق اين تعاريف و نيز مباني معرفت‌شناختي و هستي‌شناختي هر ديدگاه مشخص شده است. يافته‌ها نشان مي‌دهد كه اختلاف در تعريف علم ديني، عمدتاً ناشي از تفاوت در فهم ماهيت علم، قلمرو دين، نقش پيش‌فرض‌ها و ارزش‌ها در معرفت و نسبت علم و دين است. در تحليل اهداف، مشخص شد كه برخي متفكران علم ديني را وسيله‌اي براي هدايت معرفتي و تطبيق عقل و وحي مي‌دانند، برخي ديگر بر نقش روش‌مند علمي تأكيد دارند و گروهي اصل امكان علم ديني را محدود يا ناممكن مي‌شمارند. با وجود اختلاف‌ها، نقاط اشتراك قابل توجهي نيز شناسايي شد؛ از جمله توجه به ارزش‌ها و غايات ديني در توليد علم، ضرورت اعتبارسنجي علمي، پرهيز از حدس و گمان و تأكيد بر كاركردهاي معرفتي و تمدني علم ديني. نتيجه نهايي پژوهش حاكي از آن است كه علم ديني مفهومي طيفي و در حال تكوّن است كه نيازمند تلفيق رويكردهاي مختلف، نقد مستمر و بازشناسي ظرفيت‌هاي نظري و عملي است. اين پژوهش با ارائه چارچوبي تحليلي و مقايسه‌اي، بستري فراهم مي‌آورد تا فهمي جامع‌تر از ماهيت، اهداف و كاركردهاي علم ديني در جهان اسلام معاصر شكل گيرد و امكان طراحي الگوهاي علمي، معرفتي و تمدني مبتني بر اين فهم فراهم شود.