پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

مسارعت در خيرات از مفاهيم بنيادين اخلاق اجتماعي در قرآن كريم است كه در آيات ۵۷ تا ۶۱ سوره مؤمنون به‌عنوان شاخص هويتيِ مؤمنان وارسته ترسيم‌شده است. اين آيات با ساختاري منسجم، الگويي جامع از ايمان، اخلاق و كنش اجتماعي ارائه مي‌دهد كه در آن مؤمنان نه‌تنها اهل عمل صالح‌اند، بلكه باانگيزه‌اي دروني و آگاهانه در خيرات پيشگام مي‌شوند. پژوهش حاضر با روش توصيفي ـ تحليلي و با بهره‌گيري از تفاسير معتبر، به استخراج و تحليل منظومه صفات مسارعين در خير مي‌پردازد. بر اساس: ويژگي‌هاي شناختي و ويژگي‌هاي گرايشي، روشن مي‌شود كه زيربناي كنش مسارعين، معرفت توحيدي، ايمان قلبي راسخ، خشيت عميق الهي و باور يقيني به معاد است؛ مؤلفه‌هايي چون «درك حضور دائمي خداوند»، «پرهيز از هرگونه شرك اعتقادي و عملي» و «اشتياق آگاهانه به خيرات» از مهم‌ترين زير گفتارهاي اين بُعد به شمار مي‌آيند كه جهت دهنده تمامي رفتارهاي فردي و اجتماعي آنان است. در فصل سوم (صفات اخلاقي مسارعين)، به‌ويژه در گفتار اول: اخلاق فردي و گفتار دوم: اخلاق اجتماعي، تأكيد قرآن بر حالات دروني و ملكات نفساني مسارعين برجسته مي‌شود؛ ويژگي‌هايي همچون «اخلاص در عمل»، «تواضع و فروتني در برابر خداوند»، «خوف از عدم پذيرش اعمال»، «خود محاسبگي» و «تقواي عملي» در ساحت فردي و نيز «بخشندگي»، «مسئوليت‌پذيري اجتماعي» و «مشاركت فعال در امور خير» در ساحت اجتماعي، نشان مي‌دهد كه مسارعت در خير، رفتاري برخاسته از حضور قلب و التزام اخلاقي است، نه ظاهرسازي يا عادت. همچنين در فصل چهارم (صفات اجتماعي مسارعين)، به‌ويژه در گفتار دوم: صفات مسارعين در اجتماع، مسارعين به‌عنوان كنشگراني فعال، اصلاح‌گر و هدايت‌محور معرفي مي‌شوند كه از طريق «امربه‌معروف و نهي از منكر»، «همياري و تعاون»، «رعايت حقوق عمومي» و «دعوت به وحدت و همبستگي»، خير را از سطح فردي فراتر برده و آن را به رفتاري پايدار در ساختار جامعه ايماني تبديل مي‌كنند. برآيند نهايي پژوهش نشان مي‌دهد كه «مسارعت در خيرات» در منطق قرآن، مفهومي صرفاً فردي يا عبادي نيست، بلكه الگويي جامع از حيات مؤمنانه ارائه مي‌دهد كه در آن بعد اعتقادي، اخلاق فردي و كنش اجتماعي در پيوندي عميق و معنادار به يكديگر متصل‌اند؛ الگويي كه مي‌تواند به‌عنوان چارچوبي نظري و كاربردي براي بازخواني اخلاق فردي و اجتماعي و نيز طراحي الگوهاي تربيتي مبتني بر آموزه‌هاي قرآن كريم در جوامع معاصر مورداستفاده قرار گيرد