پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

پژوهش حاضر با رويكردي تطبيقي به بررسي جايگاه اجتماعي، فرهنگي و سياسي زنان در دو دوره تاريخي اموي و فاطمي مي‌پردازد. اين دو حكومت به‌عنوان نمايندگان دو نوع نظام سياسي متفاوت در تاريخ اسلام ـ يكي مبتني بر قبيله‌گرايي و خلافت موروثي، و ديگري بر پايه امامت و دعوت مذهبي ـ نگرش‌ها و سياست‌هاي گوناگوني در قبال زنان داشتند. در دوره اموي، ساختار قدرت بر محور نسب و طبقه استوار بود و زنان بيشتر در چارچوب خانواده و دربار نفوذ داشتند. نقش آنان غالباً غيررسمي و محدود به حمايت از جناح‌هاي خانوادگي و سياسي بود و حضور فرهنگي‌شان در محافل هنري و ادبي درباري خلاصه مي‌شد. در مقابل، در دوره فاطمي، با غلبه فقه اسماعيلي و تأكيد بر انديشه امامت، فضاي بازتري براي مشاركت زنان ايجاد گرديد. زنان خاندان حاكم نه‌تنها در امور فرهنگي و آموزشي، بلكه در تصميم‌گيري‌هاي سياسي و مديريت بحران‌هاي خلافت نيز نقش‌آفرين شدند. بررسي تطبيقي دو دوره نشان مي‌دهد كه دگرگوني در مباني مشروعيت سياسي، از تكيه بر نسب و قبيله به اتكا بر انديشه و ايمان مذهبي، سبب شد جايگاه زن در جامعه فاطمي از محدوديت و تبعيت به سطحي از استقلال و مشاركت فعال ارتقا يابد.زنان در نظام فاطمي به عنوان كنشگراني فعال و مؤثر در سياست، فرهنگ و اجتماع ظاهر شدند؛ در حالي كه در دوره اموي، اغلب در حاشيه قدرت باقي ماندند.