پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

ثواب و عقاب به‌عنوان دو مفهوم بنيادين در انديشه اسلامي، از اركان اساسي نظام اعتقادي و تربيتي به شمار مي‌آيند. اين دو مقوله نه‌تنها با آموزه‌هاي قرآن و سنت گره خورده‌اند، بلكه در مباحث كلامي نيز جايگاهي كليدي يافته و ارتباطي تنگاتنگ با مسائلي همچون عدل الهي، اختيار انسان، حسن و قبح عقلي و غايت آفرينش دارند. انديشمندان كلامي، به‌ويژه متكلمان اسلامي، با رويكردي عقلي ـ نقلي كوشيده‌اند تا چيستي، چرايي، چگونگي و آثار ثواب و عقاب را در چارچوب نظام اعتقادي اسلام تبيين كنند. پرسش اصلي آن است كه ثواب و عقاب چه جايگاهي در كلام اسلامي دارد و چه پيامدها و لوازمي بر آن مترتب است؟ اين پژوهش با رويكرد توصيفي ـ تحليلي و بر پايه منابع كلامي، به بررسي مباني ثواب و عقاب، معيار تحقق آنها، و نتايج مترتب بر اين اصل اعتقادي پرداخته و ديدگاه مكاتب مختلف كلامي به ويژه معتزله، اشاعره و اماميه را در زمينه ملاك استحقاق پاداش و كيفر، نقش افعال اختياري، نسبت ميان عدل و مجازات الهي تبيين مي‌نمايد. افزون بر اين، پيامدهاي معرفت شناختي و تربيتي باور به ثواب و عقاب از جمله تاثير آن بر شكل گيري نظام اخلاقي، مسئوليت فردي و انگيزش دروني در رفتار ديني مورد ارزيابي قرار گرفته است. يافته‌ها نشان مي‌دهد كه ثواب و عقاب افزون بر اثبات ضرورت معاد نقش مهمي در تبيين عدل الهي مسئوليت پذيري انسان، اصلاح اجتماعي و تربيت اخلاقي ايفا مي‌كند. از اين رو مسأله ثواب و عقاب در كلام اسلامي نه تنها يك بحث اخروي بلكه يك بنيان معرفتي-ارزشي در ساماندهي زندگي فردي و اجتماعي به شمار مي‌رود.