پایگاه معاونت پژوهش حوزه های علمیه خواهران سراسر کشور

فقر، به‌عنوان يكي از معضلات پيچيده اجتماعي، از ديدگاه منابع اسلامي صرفاً يك مسئله اقتصادي محسوب نمي‌شود، بلكه پديده‌اي است با ابعاد گسترده فرهنگي، اعتقادي و اخلاقي. آيات قرآن كريم و روايات معصومين  با اشاره مستقيم به اين مسئله، از پيامدهاي ناگوار فقر بر ساحت‌هاي مختلف اخلاق فردي و اجتماعي خبر داده‌اند. اين پژوهش بر آن است تا با واكاوي اين منابع، آثار اخلاقي فقر را به‌طور نظام‌مند شناسايي و تبيين نمايد. اين تحقيق با روش توصيفي-تحليلي و با گردآوري اطلاعات كتابخانه‌اي از آيات قرآن كريم، روايات معتبر و نيز متون علمي منتشرشده در اين حوزه انجام‌گرفته است. يافته‌ها با رويكردي استنباطي، تحليل و دسته‌بندي‌شده‌اند. بررسي منابع اسلامي نشان مي‌دهد فقر مي‌تواند پيامدهاي اخلاقي زير را به دنبال داشته باشد: تضعيف ايمان و باورهاي ديني، كاهش حيا و عفت، ايجاد اضطراب و نااميدي و نقصان در خردورزي و تصميم‌گيري. گسترش رذايل اخلاقي مانند دروغ‌گويي، دشمني، كينه‌توزي و حسادت؛ افزايش جرائمي چون قتل، سرقت و فحشا؛ و از بين رفتن كرامت و عزت‌نفس افراد در جامعه. فقر اقتصادي و فقر فرهنگي (مانند گناه، اسراف و دوري از خدا) رابطه‌اي متقابل دارند و هر يك ديگري را تشديد مي‌كند. منابع اسلامي تنها به بيان مشكلات بسنده نكرده و راهكارهاي عملي براي رفع فقر و پيامدهاي آن ارائه داده‌اند. اين راهكارها در دو سطح فردي و كلان قابل دسته‌بندي هستند: در سطح فردي: تأكيد بر تلاش و كوشش اقتصادي، قناعت و ميانه‌روي در مصرف. در سطح حكومتي و كلان: اجراي عدالت اجتماعي، نظارت بر بازار، مبارزه با مفاسد اقتصادي و توسعه كشاورزي و صنعت. اين راهكارها بر پايه اصول اخلاقي اسلامي مانند توحيد، عدل، اختيار و مسئوليت استوارشده‌اند تا از ايجاد روحيه وابستگي و نهادينه شدن فقر جلوگيري كنند. نتيجه كلي تحقيق حاكي از آن است كه فقر از منظر منابع اسلامي، پديده‌اي مذموم و داراي آثار مخرب و گسترده اخلاقي است كه سعادت دنيوي و اخروي فرد و جامعه را به مخاطره مي‌اندازد؛ بنابراين، يك جامعه اسلامي براي رسيدن به رشد و شكوفايي حقيقي، ناگزير است با به‌كارگيري راهكارهاي جامع ديني، به مبارزه با فقر و ريشه‌كن كردن زمينه‌هاي اقتصادي و فرهنگي آن برخيزد.